Johann vs. Hizb ut Tahrir
You can watch an hour-long debate between me and a representative of the racist, misogynistic, homophobic party Hizb ut Tahrir on the Islam Channel by clicking here. (I was not gentle with them.)
Meet the Ex-Jihadis
Ever since I started meeting jihadis, I have been struck by one thing – their Britishness. I am from the East End of London, and at some point in the past decade I became used to hearing a hoarse and angry whisper of jihadism on the streets where I live. Bearded young men stand outside the library calling for "The Rule of God" and "Death to Democracy".
In the mosques across the city, I hear a fringe of young men talk dreamily of flocking to
The
The Muslims who arrive here every day from
But every attempt I have made up to now to get into their heads – including talking to Islamists for weeks at their most notorious
But then, a year ago, I began to hear about a fragile new movement that could just hold the answers we journalists have failed to find up to now. A wave of young British Islamists who trained to fight – who cheered as their friends bombed this country – have recanted. Now they are using everything they learned on the inside, to stop the jihad.
Seventeen former radical Islamists have "come out" in the past 12 months and have begun to fight back. Would they be able to tell me the reasons that pulled them into jihadism, and out again? Could they be the key to understanding – and defusing – Western jihadism? I have spent three months exploring their world and befriending their leading figures. Their story sprawls from forgotten English seaside towns to the jails of
I. The Imam
My journey began when, sitting in one of the grotty greasy spoon cafés that fill the
After a series of phone calls, Usama Hassan cautiously agrees to talk. I meet him outside his little mosque in Leyton. It sits in the middle of a run-down sprawl of pound stores ("Everything only £1!!!"), halal kebab shops, and boarded-up windows at the edge of the
Usama is a big, broad bear of a man in a black blazer and wire-rimmed glasses. He greets me with a hefty handshake; he has a rolled-up newspaper under his arm. He takes me upstairs to a pale-green prayer room. This building was once a factory, then a cinema; now, with Saudi money, it is a Wahabi mosque. Men are kneeling silently towards
And so Usama begins to tell me his story. He arrived in Tottenham in
He had a strong sense of the Britain beyond his walls – the Britain where I was growing up – as a hostile, violent place. "You have to understand – it was the time of the Tottenham riots. It felt violent in the streets," he says. "I got used to expecting white people to use the Paki word. We used to have a fear of skinheads the whole time."
But Usama was offered a scholarship to the heart of the English elite – the City of London Boys' School, where he could practice cricket at Lord's. He bonded with the Jews at the school as outsiders and supporters of Tottenham Hotspur football team. He still speaks like the public schoolboy he was – in long, confident sentences.
Some berobed men are staring at us, so he takes me down to the mosque's office. "At that time, being a Muslim meant being an Islamist. It was taken for granted," he says. So when he was 13, he joined an Islamic fundamentalist organisation called Jimas. At big sociable conferences every weekend, they were told: you don't feel at home in Britain, but you can't go "home" to a country you have never visited. So we have a third identity for you – a pan-national Islamism that knows no boundaries and can envelop you entirely.
It sounds familiar. This is the identity I hear shouted by young Islamists throughout the East End: I might sound like you, but I am nothing like you. I am Other. I belong elsewhere – in a place that does not yet exist, but that I will create, with my fists and my fury.
Jimas told their members they were part of a persecuted billion, being blown up and locked down across the world. "It was a bit like a gang," he says. "And we had a strong sense of being under siege. It was all a conspiracy against Islam, and we were the guardians of Islam. That's how we saw ourselves ... A lot of my friends would wear the army boots, and carry knives." I realise now that for a nebbish intellectual boy, it must have felt intoxicating to be told he was part of a military movement that would inevitably conquer history.
For his summer vacation in 1990 – as a break from studying physics at Cambridge University – he went to wage jihad on the battlefields of Afghanistan. He arrived with two friends from Jimas at an Arab-run training camp in the mountains of Kunar in Eastern Afghanistan. It was a sparse collection of tents and weapons left behind by the CIA in the snow and blood. They spent the days running up and down mountains learning how to fire Kalashnikovs and rocket launchers. "When you fire a Kalashnikov, it echoes all around the mountain," he says. "After this boring life, you feel the adrenaline pumping."
The Arab fighters wore four layers of clothes and still shivered. They had never seen snow before, so every now and then, they would lay down their weapons to have a long, gleeful snow-fight. Once they had all learned how to kill, they were taken to the front line to shell the communist hold-outs. "One of the shells landed very close to us, about 100ft away." He fired in retaliation. "I hope we never killed anybody," he says quickly.
Usama tells his story fluently and fast, and rides over these difficult moments – a killing – like a speed-bump. He thought an earthly paradise would rise from the rubble he was creating – and remake the world in its image. "The expectation was that Afghanistan would become this dream Islamic state," he adds, "which would then spread all over the world." He returned to Cambridge University determined to convert as many of his fellow Muslim students as possible to Wahabism. "It was relatively easy to persuade them," he says. "People were looking for group identity. They were very confused: what does it mean to live as a Muslim in society like this? We had easy answers. Go back to the original sources, and [follow it] literally."
At the centre of this vision was the need to rebuild the caliphate – the Islamic state under sharia law persisted from the time of Mohamed until 1924. "It was a very dreamy, romantic idea," he says. "If anybody asked questions about how it would work, we would just say – the people that will make it happen will be so saintly, they will make the right decisions." It was the old promise of the revolutionary down the ages: there would be a single revolutionary heave in which all political conflict would dissolve forever, and a conflict-free paradise would be born.
Usama's job was to persuade people to go to fight in Afghanistan and, from the mid-1990s, Bosnia. He was one of the best – and he says, again very fast, that one of his successes was to radicalise Omar Sheikh, the man now on death row in Pakistan for beheading Daniel Pearl. "I set him off on his path to Jihad," he says. He looks a little excited, and a little appalled. The first thing he remembers about Sheikh – who he met at a Jimas study circle – is the fresh lemonade he made in his university rooms. "It was delicious. And we drank and drank. My first impression of him was that he was a clean-shaven, well-educated British public schoolboy. A lovely bloke."
Sheikh was furious about the massacres of Muslims in Bosnia, and demanded the study group lay down their Koranic debates and act. Usama told him: "If you're really serious, you can go and fight. I know people who have gone and fought. I can introduce you to them." And so his journey to torturing and murdering a Jewish journalist – simply because he was a Jew – began.
Usama doesn't want to talk about him any more: he changes the subject, and I have to bring him back to it. "Nothing is proved against him. He's fighting extradition," he says, after a long pause. "But ... " He has an awkward smile. An embarrassed smile. He quickly carries on speaking, ushering us away from Daniel Pearl.
People come in and out of the mosque office, and Usama lowers his voice a little. He says that as he was persuading young men to go and kill, he noticed something disconcerting: the Afghan mujahedin he had fought for were not building a paradise on earth after all. Instead, they were merrily slaying each other. "This great, glorious Islamic revolution – it didn't happen, at all ... they just killed each other."
As he watched the news of the Luxor massacre in Egypt or Hamas suicide-bombings of pizzerias in Tel Aviv, "It just became more and more difficult to justify that." He found himself thinking about the Jewish friends he had made at school. "They were just like me – human beings. And we had a lot in common. The dietary laws, and the identity issues, and the fear of racism." As he heard the growing Islamist chants at demonstrations – "The Jews are the enemy of God," they yelled – something, he says, began to sag inside him.
The stifled language Usama is using to describe his past reminds me of a recovering alcoholic trying to piece together his fragmented memories and understand who he was. When he talks about anti-Semitism, he is clearly ashamed; he giggles almost randomly, looks away, and looks back at me with a puckered, disgusted look.
We have talked enough; we arrange to meet again. The second time I see him, in a café, he seems more guarded, as if he revealed too much. He shifts the conversation onto theology – the area where, I discover, every ex-jihadi feels happiest. He says the 7/7 bombings detonated a theological bomb in his mind: "How could this be justified? I began to wonder if parts of the Koran are actually metaphor, and parts of the Koran were actually just revealed for their time: seventh-century Arabia."
Once the foundation stone of literalism was broken, he had to remake the concepts that had led him to Islamism one-by-one. "Jihad has many levels in Islam – you have the internal struggle to be the best person you can be. But all we had been taught is military jihad. Today I regard any kind of campaigning for truth, for justice, as a type of Jihad." He signed up to the pacifist Movement for the Abolition of War. He redefined martyrdom as anybody who died in an honourable cause. "There were martyrs on 9/11," he says. "They were the firefighters – not the hijackers."
He says he found himself making arguments he once thought unthinkable – like arguing that women should be allowed to show their hair in public. Jihadi websites run by his old friends started to declare him an apostate, a crime that under their interpretation of sharia is punishable by death.
There have been demands that he should be ousted from the mosque, but his father is its founder and chief imam, so he is protected for now. He says – leaning forward, his voice losing its public school composure – that the threats have only made him more sure of the need for reform. He has started to call for Muslims to abandon the "medieval interpretation of the sharia" that calls for the killing of apostates and homosexuals. He has said there should be a two-state solution in the Middle East. He has reached the conclusion that evolution is "a scientific fact".
And for the first time in his life, Usama has begun to allow himself to listen to music. "I was taught to believe it shouldn't be allowed. But now, I listen on the car radio." I ask him what music he likes, and he lets out a high-pitched giggle. "You'll get me killed!" he says. "Everything in the charts." He gives me some names, but then calls later and asks me not to print them: "That would be a step too far."
As the threats against him rattle across the internet, I like to think of this as my last image of Usama – a 39-year-old man slowly slipping off the Puritan chains in which he has been bound and finally, in his fourth decade, beginning to dance, as he is circled by the angry ghosts of his younger self.
II. The Prisoner
The most famous former Islamist fanatic in Britain is Maajid Nawaz – a high-cheekboned 31-year-old who walks with a self-confident strut. I make an appointment with him through his personal assistant, and he strides into the hotel lobby where we have arranged to meet in an immaculate and expensive suit. He seems to blend perfectly into the multi-ethnic overclass who use expensive hotels like this as their base; I have to remind myself with a jolt that, not so long ago, he was caught up in a murder in London, helped to plot a coup in nuclear-tipped Pakistan, and served three years in the most notorious prison in Egypt.
Maajid begins to tell me his story as if he is delivering a PowerPoint presentation. He has offered it before, and he will offer it again; it is his job now. He has distilled it into a script. When I try to poke beneath it with questions, he seems irritated, and returns to the comfortable form of words he has established as soon as he can.
His journey towards Islamism began, he says, at the sandy edge of Essex, in the dilapidated coastal town of Southend-on-Sea. It is an old, elegant Victorian resort town drooping under a century of disrepair, reduced to a smattering of tatty arcades and a long, neglected pier that reaches into a filthy sea. Maajid's parents were mildly prosperous first-generation immigrants from Pakistan. "My upbringing was completely liberal from the start," he says. "In fact, I didn't even have a Muslim identity." He went to mosque only once, when he was 11, and an imam hit him with a stick for speaking too loudly.
Asian families were a rarity there in the 1980s, but he had a large group of white friends and felt no different to them. Yet when Maajid turned 14, a strange political shift was taking place in Southend. It began – for him, at least – one evening when Maajid, his brother and his friends were at the funfair, leaping on and off the rides and eating candy floss. A group of young skinheads spotted them and started making Nazi salutes and shouting "Seig Heil".
Maajid and his mates "ran the hell out of there", but a white van pulled up and seven skinheads piled out, wielding machetes. They cornered Maajid and one of his white friends. To his astonishment, they turned to the friend and stabbed him repeatedly with a carving knife, shrieking: "Traitor! Traitor! Race traitor!" They drove off, leaving Maajid covered in his friend's blood.
The story of what happened next is buried in yellowing cuts from the local newspapers. A pack of unemployed young men who had been kicking around on Southend's beaches had joined the Neo-Nazi group Combat 18, named after Adolf Hitler's initials: A is "1" in the alphabet, H is "8". They targeted Maajid's friends one by one for befriending a "Paki". Over the next two years, three of his friends were stabbed, and one was smashed up with a hammer. Maajid began to distance himself from his white friends, out of guilt. He drifted instead towards a group of young black people who were also being terrorised by Combat 18. They would meet at house parties and marinate themselves in hip-hop, Public Enemy, and cannabis fumes. He says: "Feeling totally rejected by mainstream society, we were looking for an alternative identity, and we found the perfect, cool, fashionable identity through listening to hip-hop and speeches by Malcolm X."
One day, his brother came home bearing a sheath of leaflets saying Muslims were being massacred all over the world, from India to Bosnia to Southend. He had stumbled on a stall in the High Street manned by a group called Hizb ut-Tahrir (HT). They said he would never be accepted in irreparably corrupt, decadent and racist Britain: Combat 18 were the snarl hidden behind every net curtain. Western society was merely a purgatory for Muslims, and the only escape could be to migrate to a renewed and perfect caliphate somewhere in Arabia. He joined up that day.
Maajid climbed the ranks of HT fast, because – with his easy eloquence – he was especially good at recruiting new members. After a year, they sent him to live in London and conquer a sixth form college. Newham College is a sprawling glass-and-concrete school for 16- to 19-year-olds in the most depressed slab of London. There, Maajid found himself in a majority-Muslim environment for the first time. "I was like somebody who has been craving chocolate for a long time who ends up in Belgium. I thought: these are my people. I knew exactly how to manipulate their grievances. And I did it. We took over that college."
We are served tea by the kind of effusive waitress who works in high-end London hotels. Maajid does not acknowledge her. He says it was "unbelievably easy" to recruit young Muslims to Islamism at that time. He would start with lectures that "broke down the concepts they had been told they should hold dear – like freedom and democracy", he says. It was only in the second or third talk, once humanism lay in rhetorical rubble, that he would announce: "God is in a better position to set those limits than you are, because you'd always contradict yourself, being an imperfect human." So then he would announce: "Let me tell you what God says."
When Maajid enrolled, there were hardly any girls wearing headscarves; by the time he was thrown out a year later, most of them were. The stand-alones were jeered at and harassed.
Maajid was elected President of the college's student union and he was prickling with a Messianic sense of mission. He saw Newham College as a microcosm of the changes that were swelling in the world. "It literally felt revolutionary. We had taken over the campus, and that we were soon to take over the world ... We really believed the caliphate would be established any day soon." On the school's open day for prospective pupils and parents, they staged a massive prayer demonstration. Dozens of them stood in the main hall, yelling to Allah for vengeance. "We wanted to show the parents that if you're sending your kids here, these are the people in charge," he says.
I ask if anybody was arguing for a more liberal form of Islam. Maajid laughs. "Absolutely not. No way. In fact, the only people who were young that were articulating any form of Islam were the Islamists."
The only substantial push-back came from rival religious groups – especially students with a Nigerian Christian background, known universally as "the blacks". There was a racist hysteria that they were muggers and rapists and "somebody had to stand up to them", Maajid says. "Along came us, these crusading Islamists, who didn't give a shit. We'd stand in front of them and say – we don't fear death, we don't fear you, we only fear God." Allah was in their gang, and they were invincible. Young jihadis from outside the college started to hang around there, to defend the Muslims from "the Christian niggers". A tall, aggressive recruit from Brixton called Saeed Nur was appointed as their "bodyguard". He intimidated everyone into silence.
The news reports from the time confirm what happened next. One afternoon, a row broke over the use of the college pool table, as Maajid stood watching. A Nigerian student wanted to push the Muslims off it, and began making derogatory remarks about Islam. Somebody called Saeed to "sort him out". As soon as he arrived, the Nigerian student pulled out a knife – and Saeed produced a Samurai blade and thrust it straight into the boy's chest. As he fell, the other Muslim students set on him with hammers and knives and pool cues. They beat him to death.
How did he feel about the victim? Did he think about his family? He prods the questions away with a grunt. Maajid says he felt "indifferent" to the victim, but was pleased "the Muslims prevailed in the end". He adds: "We were heroes in HT ranks." And he is back to his story. He doesn't want to retrieve his emotions.
He was expelled, and spent the next few years ascending the ranks of HT, while pretending to study at various colleges. But he wanted to be at the heart of the jihad – and in 1999 he found a way. Abdel Kalim Zaloom, the global leader of HT, issued a command from his hidden base somewhere in the Middle East. Pakistan had just unveiled its nuclear weapons to the world. Zaloom wanted them to seize Pakistan, so when the caliphate came it would be nuclear-tipped. Maajid enrolled at Punjab University as a cover – and jetted off to the country his parents had left a lifetime ago.
In the sprawling slum-strewn chaos of Karachi, Maajid found "the first crack in my ideological armour ... I thought – oh, my God. I had idealised Muslim societies, but the people here know less about Islam than we do. And look at how disorganised it is."
He met with a slew of junior Pakistani army officers who had been training at Sandhurst, Britain's elite officer training academy. "They seemed like quite decent, amiable chaps, who believed in our ideology," he says. They had been recruited by other members to HT, "and I told them to rise up the ranks of the army, and when we had an opportunity, to mount a coup and declare the caliphate in Pakistan."
And then, in the strangely bland CEO-speak these ex-Islamists often lapse into, he adds enthusiastically: "It was a very exciting project. We thought it would happen in the medium-term."
Maajid won't be drawn – not now, and not in our later conversations – on the details of this coup plot. Perhaps this is because he is worried about compromising his ability to visit Pakistan. The Pakistani military spokesmen say it's a lie. The officers were, Maajid says, quietly arrested by Pervez Musharraf's government in 2003, and are currently in prison. Maajid decided to move on to Egypt, and arrived to study in Alexandria on 10 September 2001. When he saw the news from New York City, he felt – that word again – "indifferent". HT technically opposed the attacks, on the grounds they were carried out by private individuals rather than by the army of a renewed caliphate. But Maajid says "There was a huge wave of internal sympathy for [Bin Laden], because he's an ideological comrade, isn't he?"
He started to recruit other students, as he had done so many times before. But it was harder. "Everyone hated the [unelected] government [of Hosni Mubarak], and the US for backing it," he says. But there was an inhibiting sympathy for the victims of 9/11 – until the Bush administration began to respond with Guantanamo Bay and bombs. "That made it much easier. After that, I could persuade people a lot faster."
Then, at 3am one morning, a cadre of soldiers smashed into Maajid's bedroom bearing machine guns and grenades. He was taken, blindfolded and bound, to an underground bunker below the state security offices in Cairo. There were around 50 other men penned in. For three days, he kneeled, and heard the men around him being tortured with electric cattle prods.
"I thought, 'This is something I have been mentally preparing for, for a long time. I knew this day would come,'" he says. On the third day, the guards dragged him into an interrogation room with another British HT member. They punched him in the face and whacked him with batons. They produced the cattle prod. Maajid told them they wouldn't dare to torture a British citizen. "So they took the cattle prod and began electrocuting my friend in front of my eyes."
The British Embassy called looking for its citizens. The interrogation stopped suddenly, and transferred them to prison. Maajid felt no gratitude. "All I thought was – why did it take them three days to find us? They obviously didn't care about the rights of Muslims." He laughs now – a cold laugh, at his former self.
In Mazratora Prison, Maajid was held in solitary confinement for thee months. It was a bare cell with no bed, no light, and no toilet: just a concrete box. Then he was taken out suddenly and told his trial for "propagation by speech and writing for any banned organisation" was beginning in the Supreme State Emergency Court. But Maajid's Islamist convictions were about to be challenged from two unexpected directions – the men who murdered Egyptian President Anwar Sadat, and Amnesty International.
HT abandoned Maajid as a "fallen soldier" and barely spoke of him or his case. But when his family were finally allowed to see him, they told him he had a new defender. Although they abhorred his political views, Amnesty International said he had a right to free speech and to peacefully express his views, and publicised his case.
"I was just amazed," Maajid says. "We'd always seen Amnesty as the soft power tools of colonialism. So, when Amnesty, despite knowing that we hated them, adopted us, I felt – maybe these democratic values aren't always hypocritical. Maybe some people take them seriously ... it was the beginning of my serious doubts."
For the duration of the trial, he was placed in a cramped cell with 40 of Egypt's most famous political prisoners. There were row after row of beds with only a thin crack between them to inch through. Maajid was thrilled to discover two of the men who had conspired to murder Anwar Sadat – Omar Bayoumi and Dr Tauriq al Sawah – had recently been moved to this dank cell. "This is like meeting Che Guevara – these great forerunners and ideologues who I can now get the benefit of learning from," he says. But "they were very fatherly, and they had been spending all these years studying and learning. And they told me I had got my theology wrong".
After more than 20 years in prison, they had reconsidered their views. They told him he was false to believe there was one definitive, literal way to read the Koran. As they told it, in traditional Islam there were many differing interpretations of sharia, from conservative to liberal – yet there had been consensus around once principle: it was never to be enforced by a central authority. Sharia was a voluntary code, not a state law. "It was always left for people to decide for themselves which interpretation they wanted to follow," he says.
These one-time assassins taught Maajid that the idea of using state power to force your interpretation of sharia on everyone was a new and un-Islamic idea, smelted by the Wahabis only a century ago. They had made the mistake of muddling up the enduringly relevant decisions Mohamed made as a spiritual leader with those he made as a political ruler, which he intended to be specific to their time and place.
Maajid's ideology crumbled. "I realised that the idea of enforcing sharia is not consistent with Islam as it's been practised from the beginning. In other words, Islam has always been secular, and I had been totally ignorant of the fact." But he says he found this epiphany excruciating. "I knew if I followed these thoughts wherever they would lead," he says, "I would go from being HT's poster boy to being their fallen angel."
His trial was finally ending with the inevitable verdict: guilty. When he emerged from Mazratora Prison into the damp half-light of Britain, he was dazed. HT hailed him as a hero. "After four years of ignoring me, they wanted me to be their rock star ... I was asked if I wanted to be the leader." But in March 2007, he sent out a mass email saying he was resigning from HT, threw away his mobile, and went home to Southend.
He spent a long summer eating his mother's cooking, watching television, and seeing the school friends he had shunned more than a decade before. "It amazed me. These were ordinary British guys and they knew what I had become – that I had hated Britain. And yet when they saw me, they showed me such warmth," he says. "They remembered me as I was. They didn't care what I had done. They had time for me."
In September 2007, Maajid appeared on Newsnight – the BBC's flagship current affairs show – to announce that he recanted not just HT, but Islamism itself. "What I taught has not only damaged British society, it has damaged the world," he said.
With a small band of other ex-Islamists, Maajid decided to set up an organisation dedicated to promoting liberal Islam and rebutting Islamism. They named in the Quilliam Foundation after William Abdullah Quilliam, an English businessman who converted to Islam in the late 19th century and set up the first British mosque. They are taking the organisational skills and evangelical fervour of HT, and turning it against them. They are also taking nearly £1m from the British government – the only way, Maajid says, to do their work effectively.
The last time I speak to Maajid he is on the refugee-strewn North-West frontier of Pakistan, touring the country's universities. He is lecturing to huge audiences about his own experiences, and arguing against literalism in Islam. The massed ranks of the neo-Taliban are not far away. "People here and in Britain keep saying – we've been waiting for something like this for such a long time," he says over the telephone. "They're so happy people are starting to speak out. They're terrified to do it themselves, but this emboldens them."
A large audience of young Muslims is waiting for him. Maajid says assertively: "You know, back when I was an Islamist, I thought our ideology was like communism – and I still do. That makes me optimistic. Because what happened to communism? It was discredited as an idea. It lost. Who joins the Communist Party today?" I can hear the audience applaud him as he walks onto the stage, and with that, Maajid hangs up.
III. Lost in liberalism
As the summer arrives and London begins to swelter, I sit with most of the "out" ex-jihadis in a slew of Starbucks across the city. We sip iced lattes and discuss how, not long ago, they tried to destroy Western civilisation.
They have different backgrounds: one is a Yorkshire girl with Hindu parents, another is a Northern boy whose father was a Conservative ultra-Thatcherite. Yet they are startlingly similar: they have all retained the humourless intensity of their pasts. And when they describe their Islamist former selves, they are distant and cold, as if describing a rather unpleasant acquaintance they did not entirely understand.
They wreath their stories in clouds of pointless detail: they talk for hours about the intricacies of seventh-century Meccan society, or the fine distinctions in the hierarchy of HT, willing you to understand it. It's a way of avoiding answering the hardest question – why? But from their scattered stories, I can trace something that seems genuinely new: an ex-jihadi way of looking at the world, that carries lessons about how to stop Western Muslims sinking into jihadism.
As children and teenagers, the ex-jihadis felt Britain was a valueless vacuum, where they were floating free of any identity.
Ed Husain, a former leader of HT, says: "On a basic level, we didn't know who we were. People need a sense of feeling part of a group – but who was our group?" They were lost in liberalism, beached between two unreachable identities – their parents', and their country's. They knew nothing of Pakistan or Saudi Arabia or the other places they were constantly told to "go home" to by racists.
Yet they felt equally shut out of British or democratic identity. From the right, there was the brutal nativist cry of "Go back where you came from!" But from the left, there was its mirror-image: a gooey multicultural sense that immigrants didn't want liberal democratic values and should be exempted from them. Again and again, they described how at school they were treated as "the funny foreign child", and told to "explain their customs" to the class. It patronised them into alienation.
"Nobody ever said – you're equal to us, you're one of us, and we'll hold you to the same standards," says Husain. "Nobody had the courage to stand up for liberal democracy without qualms. When people like us at [Newham] College were holding events against women and against gay people, where were our college principals and teachers, challenging us?"
Without an identity, they created their own. It was fierce and pure and violent, and it admitted no doubt.
To my surprise, the ex-jihadis said their rage about Western foreign policy – which was real, and burning – emerged only after their identity crises, and as a result of it. They identified with the story of oppressed Muslims abroad because it seemed to mirror the oppressive disorientation they felt in their own minds. Usman Raja, a bluff, buff boxer who begged to become a suicide bomber in the mid-1990s, tells me: "Your inner life is chaotic and you feel under threat the whole time. And then you're told by Islamists that life for Muslims everywhere is chaotic and under threat. It becomes bigger than you. It's about the world – and that's an amazing relief. The answer isn't inside your confused self. It's out there in the world."
But once they had made that leap to identify with the Umma – the global Muslim community – they got angrier the more abusive our foreign policy came. Every one of them said the Bush administration's response to 9/11 – from Guantanamo to Iraq – made jihadism seem more like an accurate description of the world. Hadiya Masieh, a tiny female former HT organiser, tells me: "You'd see Bush on the television building torture camps and bombing Muslims and you think – anything is justified to stop this. What are we meant to do, just stand still and let him cut our throats?"
But the converse was – they stressed – also true. When they saw ordinary Westerners trying to uphold human rights, their jihadism began to stutter. Almost all of them said that they doubted their Islamism when they saw a million non-Muslims march in London to oppose the Iraq War: "How could we demonise people who obviously opposed aggression against Muslims?" asks Hadiya.
Britain's foreign policy also helped tug them towards Islamism in another way. Once these teenagers decided to go looking for a harder, tougher Islamist identity, they found a well-oiled state machine waiting to feed it. Usman Raja says: "Saudi literature is everywhere in Britain, and it's free. When I started exploring my Muslim identity, when I was looking for something more, all the books were Saudi. In the bookshops, in the libraries. All of them. Back when I was fighting, I could go and get a car, open the boot up, and get it filled up with free literature from the Saudis, saying exactly what I believed. Who can compete with that?"
He says the Saudi message is particularly comforting to disorientated young Muslims in the West. "It tells you – you're in this state of sin. But the sin doesn't belong to you, it's not your fault – it's Western society's fault. It isn't your fault that you're sinning, because the girl had the miniskirt on. It wasn't you. It's not your fault that you're drug dealing. The music, your peers, the people around you – it's their fault."
Just as their journeys into the jihad were strikingly similar, so were their journeys out. All of them said doubt began to seep in because they couldn't shake certain basic realities from their minds. The first and plainest was that ordinary Westerners were not the evil, Muslim-hating cardboard kaffir presented by the Wahabis. Usman, for one, finally stopped wanting to be a suicide bomber because of the kindness of an old white man.
Usman's mother had moved in next door to an elderly man called Tony, who was known in the neighbourhood as a spiteful, nasty grump. One day, Usman was teaching his little brother to box in the garden when he noticed the old man watching him from across the fence. "I used to box when I was in the Navy," he said. He started to give them tips and before long, he was building a boxing ring in their shed.
Tony died not long before 9/11, and Usman was sent to help clear out his belongings. In Tony's closet, he found a present wrapped and ready for his little brother's birthday: a pair of boxing gloves. "And I thought – that is humanity right there. That's an aspect of the divine that's in every human being. How can I want to kill people like him? How can I call him kaffir?"
Many of the ex-Islamists discovered they couldn't ignore the fact that whenever Islamists won a military victory, they didn't build a paradise, but hell.
At the same time, they began to balk at the mechanistic nature of Wahabism. Usman says he had become a "papier-mâché Muslim", defining his faith entirely by his actions, while being empty inside. "Wahabis are great at painting themselves [an Islamic] green on the outside, but when it comes to that internal aspect, it's not there. You pray five times a day, but why? Because God's told you to pray five times a day. You pay your charity – why? Because God's told you to pay your charity. This God of yours is telling you a lot. And why does he tell you to do that? Because if you don't do it, you'll end up in a fire. It's all based on being frightened. There's nothing to nourish you."
They had to go looking for other Islams – and often they found it in the more mystical school of the Sufis. "Wahabi Islam is totally sensory: eye for an eye, tooth for a tooth," Usman says. "It lays out a strict set of rules to be followed here on earth, every moment of the day. Sufi Islam teaches instead that the realm of Allah is wholly separate and spiritual and nothing to do with the shadow-play of mere mortals. It is accessible only through a sense of mystery and transcendence." In this new Sufi Islam, Usman found something he had never known before: a sense of calm.
Ed Husain insists: "There are a lot of Muslims who agree with us. A lot. But they're frightened. They see what's happened to us – the hassle, the slander, the death threats – and they think: it's not worth it. But you know what? When I first spoke out, I was alone. I had no idea that, a year on, there would be this number of people speaking out, and many more who are just offering resources and support. Once a truth is spoken, it takes on its own life."
IV. Not Strawberry Season
Anjem Choudhary waves his hand angrily through the air, and says that in the world he wants to create, the people I have been interviewing will be put to death. "They are apostates. I don't consider [them] to be Muslim in any sense of the word," he says. "Everybody knows the punishment for apostasy." My facial muscles must involuntarily react, because he leans forward and asks suspiciously: "Are you Jewish?"
Anjem is one of the last of the famous Islamists from the 1990s still walking London's streets, free and furious. A decade ago, this city hosted a stream of fanatical Muslims who kept cropping up in the tabloid press as semi-comic pantomime villains. But gradually, one by one, they have been deported or arrested, leaving Anjem as their final public face. He has said the Pope and the Mohamed cartoonists should be executed, and has lauded the 7/7 bombers as "the Fantastic Four".
I wanted to see what the people the ex-jihadis have left behind make of them – and to sense if they are seen as a real threat. Anjem suggests meeting me in the Desert Rose Café in Leyton, not far from Usama's mosque. The 41-year-old lives here on social security benefits, paid for by a populace he believes should – in large measure – be lashed, stoned or burned in the hellfires. A long beard covers his chubby face, and long white robes cover his swollen form. I was surprised he agreed to meet me. He rarely speaks to print journalists. The last time he did, he stormed out, accusing the reporter of being a paedophile.
He immediately launches into a lecture about how the ex-Islamists are all liars and charlatans. They are "government bandits, set up by them and funded by them to do their dirty work within the [Muslim] community ... They were never actually practising! They were ignorant of Islam."
When I read him statements by ex-Islamists, he spits: "This is heresy ... The Muslim must submit to the sharia in all of his life. If I start to say things like, 'I don't believe the sharia needs to be implemented,' then that's tantamount to denying the message of Mohamed ... To say that any part of the Koran is not relevant nowadays is a clear statement of apostasy."
Taking any part of the Koran as metaphor will, he warns, cause the text to turn to dust in their hands. "I can't pick and choose what I like from the scripture. This is not strawberry season, where you can pick your own strawberries. You abide by whatever Allah brought in the final revelation with the example of the Prophet. And if there's something that you don't like, then you need to correct your own emotions and desires to make sure they're in line with the sharia."
He describes what is going to happen to them with a grin: "After they've been burnt, their skin will be recreated, and they will suffer the same punishment again and again and again."
I wondered if Anjem's biography fitted with that of the ex-jihadis' – or was there something different about them all along? Anjem says he was born in Welling in South-East London in 1967, where his father was a Pakistani immigrant who ran a market stall. He first realised the One and Eternal Truth when, one day in the early 1990s, he happened to hear a lecture at a local mosque by the Syrian-born Islamist Omar Bakri. Until then, Anjem had been living a life of sin as a young trainee lawyer, known to his friends as Andy. The British tabloids have exposed that he had sex with white women and dropped LSD.
But as he tells it, in the flames of Bakri's rhetoric, Andy was burned away, and Anjem was born. "Yeah, obviously, I had a period where I was not practising ... I have no shame at all in saying that I didn't always use to be like this. And I have great thanks to Allah that he guided me."
Yes, I say – but you would whip and lash and execute the person you were 20 years ago. His eyes flare. He pushes back his chair, half-rising to leave. "What I used to be like and what I used to say before isn't under discussion. If you're going to continue to ask about that, then I'll just stop the interview."
He then launches into half an hour of theological gobbledegook, where any question I try to interject is waved aside with a sneer. He has no interest in persuasion: with dull Torquemada eyes, he advocates the execution of anyone who disagrees. Is he scared of the ex-jihadis and their arguments? He is certainly angry with them – but he is so angry at everyone that it is hard to tell what this means.
He begins to ask – jabbing his finger – what my alternative is. "In the
Do you really believe that if people are not suppressed by a tyrant-God, they will become paedophiles and start fucking animals? Are you so rotten inside? Does Anjum fear Andy that much?
He stares at me, flat and emotionless now. "That is your last question," he says. And as I leave and look back at him through the glass, jabbering on his phone and daydreaming of annihilation, I realise how far all my interviewees – and new friends – have travelled.
They have burned in this fire of certainty. They have felt it consume all doubt and incinerate all self-analysis. And they dared, at last, to let it go. Are they freakish exceptions – or the beginning of a great unclenching of the jihadi fist?
This article appears in the Independent
Gdzie się podziały wszystkie kobiety? Manifest przeciwko apartheidowi płci.
Gdy tylko zacząłem czytać ten krzyk przeciwko marnowaniu życia kobiet, znowu poczułem zapach twarzy Szahzny — a raczej tego, co z niej zostało. Kiedy spotkałem ją, była w szpitalu w Bangladeszu, a jej twarz była masą zwęglonego mięsa: skóra, miękka tkanka policzków i kości pod nimi zostały wypalone. Nosa nie było, zastąpiły go dwie kloszowe dziury. Wargi wisiały na podbródku jak stopiony wosk. Jej lewa powieka nie mogła się zamknąć i strumyk łez powoli i bez przerwy spływał po jej ranach. Szahnaz miała 21 lat i jej mąż właśnie oblał jej twarz kwasem.
Jej „przestępstwo"? Upierała się przy kontynuowaniu studiów — kochała naukę i poezję — a jej mąż chciał, żeby miała dzieci. Jej zapach przypominał wczorajszą potrawę z grilla, zostawioną na deszczu.
Dzisiaj w dużych częściach świata to Szahnaz zostałaby uznana za winną, nie zaś jej mąż. Dla nich kobieta istnieje, by być posłuszną maszyną produkującą niemowlęta, a jeśli odmawia, można ją bezkarnie bić, gwałcić lub palić. Publicysta „New York Timesa" Nicholas Kristof i jego chińsko-amerykańska żona Sheryl WuDunn napisali płomienną pracę, demaskującą to ujarzmienie — oraz mapę drogową do równości.
Zaczynają od nadzwyczajnego faktu, który pokazuje, jak głęboko idzie znęcanie się. Dzisiaj brakuje ponad 100 milionów kobiet. Zniknęły. W normalnych okolicznościach kobiety żyją dłużej od mężczyzn — ale Chiny mają 107 mężczyzn na każde 100 kobiet w całej populacji, Indie mają 108, a Pakistan ma 111. Gdzie się podziały te wszystkie kobiety? Zostały zabite lub pozwolono im umrzeć. Opieka lekarska jest często zarezerwowana dla chłopców, podczas gdy przemoc wobec kobiet to rutyna. Więcej dziewczynek zostaje zabitych w każdym dziesięcioleciu w tym „kobietobójstwie" niż we wszystkich ludobójstwach XX wieku. W tym roku „zniknie" kolejne 2 miliony dziewczynek.
Ale to nie jest uważane za „wiadomość". Podczas gdy słusznie podnosiliśmy ryk na apartheid rasowy, zachowujemy się tak, jak gdyby apartheid płci był naturalnym, nieodwołalnym faktem. Z absolutnie właściwym koktajlem Mołotowa w postaci doniesień z terenu i raportów nauk społecznych Kristof i WuDunn wysadzają to tabu w powietrze. Pytają: co zrobilibyśmy, gdybyśmy wierzyli, że kobiety są równymi istotami ludzkimi, z równym prawem decydowania o własnym życiu jak mężczyźni? Jak zmieniłby się nasz ogląd świata?
Zaczęlibyśmy od poparcia tych milionów kobiet, które się bronią. To nie jest tylko opowieść o ofiarach; jest to przede wszystkim opowieść o bohaterkach. Mukhtar Mai jest 37-letnią kobietą, urodzoną w chłopskiej rodzinie w południowym Pendżabie w Pakistanie. Nigdy nie posyłano jej do szkoły, ponieważ w jej rejonie nie było szkół dla dziewczynek. Po co dziewczynkom umiejętność czytania? W lipcu 2002 roku członkowie klanu o wyższym statusie porwali jej młodszego brata i zbiorowo go zgwałcili. W celu ukrycia tej zbrodni oskarżyli go o zgwałcenie jednej z „ich" dziewcząt. Rada plemienna wysłuchała sprawy i stwierdziła, że jest on winny — oraz zarządziła, że w ramach kary, jego siostra, Mukhtar, ma zostać zbiorowo zgwałcona.
Po tym, jak zaciągnięto ją do stodoły i czterech mężczyzn zgwałciło ją po kolei, Mukhtar miała się zabić, żeby oczyścić rodzinę z „hańby". Jak to sama tłumaczy: „Oni wiedzą, że dla kobiety poniżonej w ten sposób, nie ma innego wyjścia jak samobójstwo. Nie muszą nawet używać broni. Zabija ją gwałt".
Ale Mukhtar zrobiła coś, czego kobieta nie ma robić: poszła na policję i zażądała sprawiedliwości. Co niezwykłe, policja aresztowała napastników. Dyktator Pakistanu Pervez Muszaraf usłyszał o tej sprawie i przysłał jej 8300 dolarów odszkodowania. Użyła tych pieniędzy, żeby wybudować szkołę dla dziewczynek, mówiąc, że jest to jedyny sposób na zapoczątkowanie zmiany postaw, które doprowadziły do zgwałcenia jej. Kiedy jednak zaczęła mówić głośno — mówić, że gwałt jest stałym problemem na wiejskich obszarach Pakistanu — Muszarraf oznajmił, że „przynosi wstyd" Pakistanowi i rozkazał tajnym służbom, by ją uciszyły. Odmówiła — umieszczono ją więc w areszcie domowym, a potem zbiry Muszarrafa ją porwały.
Także wówczas Mukhtar nie poddała się. Udało jej się zawiadomić swoich zwolenników — i zapewnili oni jej uwolnienie. Jej kampania działa. Jak piszą Kristof i Wu-Dunn: „Gwałt nie jest już dłużej bezkarnym sportem i wydaje się, że liczba wypadków znacznie zmalała w Pendżabie". Dzięki niej tysiące dziewczynek chodzi do szkoły, a dziesiątki tysięcy nie zostanie już zgwałconych.
Jest to napełniająca pokorą historia w książce pełnej opowieści napełniających pokorą. Niepiśmienna kobieta z wioski, gdzie diabeł ma młode, przeciwstawiła się prezydentowi kraju i jego służbie bezpieczeństwa w imię najbardziej podstawowej wartości ludzkiej — równości — i wygrała. To zmusza do pytania: co ja zrobiłem/zrobiłam, skoro w porównaniu z tymi przeszkodami, które miała Mukhtar, nie miałem/miałam niemal żadnych?
Być może brzmi to przygnębiająco. Ale jest wręcz odwrotnie: książka Kristofa i WuDunn wzmacnia czytelnika. Pokazuje, że chociaż istnieje góra mizoginii, na którą trzeba się wdrapać, jest ona zdobywana przez jedną kobietę po drugiej, dzień za dniem. Autorzy nieustannie pokazują czytelnikom praktyczne rzeczy, które można zrobić, od datków dla najlepszych organizacji charytatywnych do wolontariatu w szkołach Mukhtar w Pakistanie.
Zabierają czytelnika w wielką podróż po wszystkich problemach, które ignoruje się, bo ignoruje się kobiety. Na przykład — kto słyszał o fistułach? To jest dzisiejszy trąd, powodujący, że dwa miliony kobiet żyje i umiera jak pogardzane wyrzutki — a jednak problem jest niemal nieznany. Kiedy poród jest długi i trudny, bez żadnej pomocy lekarskiej, dopływ krwi do pochwy, pęcherza i odbytu może zostać odcięty. Tkanki umierają i robi się dziura. Przez tę dziurę kał i mocz wypływają nieustającym strumykiem przez resztę jej życia. Ponieważ śmierdzi, odrzuca ją mąż i społeczność i musi żyć na ulicach, grzebiąc po śmietnikach.
W każdym afrykańskim mieście widać kobiety z fistułą, wędrujące bez celu, z głowami pochylonymi ze wstydem. To są najsmutniejsi ludzie, jakich kiedykolwiek spotkałem. Ten problem jest jednak bardzo łatwo wyleczyć. W 90 procentach przypadków operacja kosztująca 300 dolarów likwiduje fistułę. Fistułę można zwalczyć, gdybyśmy tylko w wystarczającym stopniu cenili kobiety. Kiedyś na Manhattanie był szpital zajmujący się fistułami. Teraz jest to Waldorf-Astoria.
A co z niewolnictwem kobiet w burdelach, które jest teraz dużo większe niż transatlantycki handel niewolnikami u swojego szczytu? Około trzy i pół miliona kobiet jest dzisiaj uwięzionych, nafaszerowanych narkotykami i gwałconych za gotówkę. Ta brutalizacja kobiet nie musi dziać się dzisiaj, tak jak zniewolenie Afrykanów nie musiało dziać się w XVIII wieku. Jak piszą autorzy: „Istnieją narzędzia do zlikwidowania współczesnego niewolnictwa, brakuje jednak woli politycznej. To zaś musi być punktem wyjściowym każdego ruchu abolicjonistycznego". Międzynarodowa presja — rozpoczęta przez działania zwykłych obywateli — działa.
W książce, która jest niemal arcydziełem nowoczesnego dziennikarstwa, smutne jest to, że Kristof pozwolił zdyskredytowanej sprawie ze swoich artykułów powrócić na jej strony. Od dawna broni on sweatshops — zakładów wyzyskujących siłę roboczą — gdzie z definicji kobiety zmuszone są do pracy daleko przekraczającej osiem godzin i za grosze. Powtarza, co pisał juz wcześniej, że: "Sweatshops dają kobietom zachętę… Kobiety i dziewczęta nadal garną się masami do takich fabryk, bo jest to lepsze niż całodzienna praca motyką na polu we wsi… Zamiast potępiać sweatshops powinniśmy tu na Zachodzie wspierać produkcję przemysłową w biednych krajach".
Ale Kristof z pewnością wie, że jest to fałszywy wybór między biednymi kobietami zmuszonymi do obrabiania pól motyką, a tymiż kobietami pracującymi w fabrykach w niebezpiecznych warunkach. Jest trzecia — i lepsza — droga. Działacze przeciwni sweatshops — których stanowczo beszta — chcą, by wszystkie fabryki wszędzie przestrzegały pewnych minimalnych standardów: żadnego bicia, określona liczba godzin pracy, zasady bezpieczeństwa. Wtedy nie będą już sweatshops, będą fabrykami.
W odpowiedzi na ten argument Kristof zawsze odpowiada, że każdy kraj, który narzuca przestrzeganie podstawowych ludzkich warunków pracy w sweatshops, traci swój udział w handlu na rzecz kraju, który tego nie robi, a cierpią na tym kobiety. Jest to jednak ignorowanie oczywistej prawdy: ludzie działający przeciwko sweatshops chcą, by te reguły zostały zaprowadzone wszędzie. Nie powinno być żadnych klauzul umożliwiających wymknięcie się im i żadnych miejsc, dokąd mogłyby pójść międzynarodowe korporacje, żeby tanio wykorzystywać kobiety za kilka dodatkowych groszy zysku. Biorąc pod uwagę jego autentyczną odrazę wobec znęcania się nad kobietami, jest zdumiewające, że udziela on poparcia znęcaniu się w tej postaci — i to jeszcze jako rodzaj feminizmu!
W tej książce jest jeszcze jedna, subtelniejsza skaza. Dziennikarska formuła Kristofa jest wyraźna: znajduje on indywidualne bohaterki w krajach ignorowanych przez Stany Zjednoczone, które równocześnie uosabiają problem i walkę z nim. Próbuje następnie wpłynąć na amerykańską opinię publiczną i przez to na władze rządowe. Jest to skuteczne — ale używa tego tylko wtedy, kiedy ofiary znajdują się na marginesie większych celów amerykańskiej władzy. Rząd USA nie jest zainteresowany w utrzymywaniu handlu kobietami ani fistuł, więc jest stosunkowo łatwo zdobyć jego poparcie w próbach wyplenienia tego.
Formuła ta słabnie jednak, kiedy chodzi o przestępstwa wynikające z działania Stanów Zjednoczonych, nie zaś z zaniechania. Jednym z najgorszych dla kobiet miejsc na świecie jest Arabia Saudyjska, gdzie kobieta może pójść do więzienia za próbę prowadzenia samochodu lub zostać wychłostana za to, że ją zgwałcono. Najgorszym miejscem jest chyba Afganistan, gdzie — poza potiomkinowskimi kulisami Kabulu - kobiety są niemal nieodmiennie uwięzione w swoich domach i traktowane jak własność/bydło w prywatnych lennach watażków.
Niemniej chłoszcząca kobiety Arabia Saudyjska jest najbliższym sojusznikiem USA w tym regionie (wraz z Izraelem), a miażdżący kobiety Afganistan jest okupowany przez Stany Zjednoczone. Sprzedaje się prawa kobiet za ropę naftową, doraźne korzyści militarne i twardą geopolitykę. Obywatele USA ponoszą za to największą odpowiedzialność, bo to ich rząd to robi — ale Kristof i WuDunn nie koncentrują się na tych miejscach, szybko prześlizgując się nad nimi. Ich krytyka słabego reżimu Muszarrafa jest najbliższa jakiegokolwiek potępienia sojusznika Stanów Zjednoczonych, ale krytykowano go już szeroko w kręgach elity USA i następnie porzucono na rzecz elastyczniejszej marionetki. Zakładanie, że rząd USA mógłby bez trudu stać się uzbrojoną w broń nuklearną Amnesty International, gdyby tylko jego obywatele bardziej stanowczo tego żądali, jest niebezpiecznie naiwne. Ignoruje to masywne zmiany strukturalne, które musiałyby tam zajść — jak na przykład wyzwolenie się z uzależnienia Ameryki od ropy naftowej — zanim Stany Zjednoczone mogłyby konsekwentnie popierać prawa kobiet na całym świecie.
Mimo tych skaz jednak książka Half the Sky (Połowa nieba) — zatytułowana tak od chińskiego przysłowia: „Kobiety podtrzymują połowę nieba" — pozostaje elektryzującym manifestem, krzyczącym o wolność setek milionów istot ludzkich. Niemniej wielu ludzi, którzy powinni kupić tę książkę i popierać opisane w niej kobiety, hamuje obawa, że byłby to „imperializm kulturowy". Czyż inne traktowanie kobiet nie należy do ich kultury? Kim my jesteśmy, żeby ich osądzać?
Jest to historyczny analfabetyzm. Kultury potrafią się zmieniać. W Massachusetts palenie czarownic należało do „kultury"; w Alabamie niewolnictwo czarnych ludzi należało do „kultury". Sto lat temu Chiny były najgorszym miejsce na świecie dla kobiet. Ich stopy wiązano w wykoślawione, krwawe kikuty. Często nie miały nawet imion, po prostu nazywano kobietę „córka nr 4". Mimo wszystkich swoich wad Chiny pozostawiły zakrwawione bandaże daleko za sobą. „Gdyby kultura była niezmienna - mówią otwarcie autorzy — Sheryl kuśtykałaby dziś na siedmiocentymetrowych stópkach".
Ten argument wpada jeszcze głębiej w „Przepaść Nędznych Wymówek dla Bierności", kiedy rozmawia się z samymi kobietami. Nie należało do kultury Szahnaz palenie sobie twarzy kwasem ani do kultury Mukhtar poddanie się zbiorowemu gwałtowi. Nie — to była kultura ich ciemiężców. Niewolnicy nie kochają swoich łańcuchów; kobiety nie kochają swego podporządkowania. W tych kulturach istnieje konflikt — i musimy wybrać, którą stronę poprzemy, albo przesiedzieć bezczynnie, kiedy odbywa się ta wielka walka o prawa człowieka w naszych czasach.
Tłumaczenie: Małgorzata Koraszewska
Wanneer werd de collectieve walging tegenover de mode-industrie vervangen door waardering?
Wanneer werd de collectieve walging tegenover de mode-industrie vervangen door waardering? Sinds wanneer geven zelfs progressieven en feministen er niet meer op af, maar staan ze mee te dringen om te zien wat er op de catwalk gebeurt? When did that die?
In Londen gaat deze week de Fashion Week van start, een etalage voor de nieuwe (design)kleren van de keizer, gemaakt van zilverpapier, veren of rubber. Een paar jaar geleden werd ik backstage gestuurd om verslag uit te brengen van het evenement. Om te herstellen van wat ik daar zag, moest ik achteraf een paar Weken Zonder Mode voor mezelf inbouwen. Voor het eerst kreeg ik - gedwongen - inkijk in de industrie die zoveel vriendinnen van me ziek maakt.
Aan het eind van de catwalk stond een schare jonge vrouwen die eruit zagen alsof ze elk moment konden flauwvallen. Op foto's zien mannequins er zorgwekkend mager uit, maar in (amper) levenden lijve zien ze er gewoonweg uitgemergeld uit. De enige plek waar ik zulke mensen gezien had, was toen ik verslag uitbracht van de hongersnood in Afrika. Deze geraamtes van kraakbeen en bot werden besmeurd met cosmetica, in een kledingontwerp gewurmd dat gemaakt leek van vuilniszakken en de catwalk op gestuurd, om daar toegejuicht te worden door mensen zoals Kate Moss en Hugh Grant. Toen ze terug kwamen gestrompeld, zagen ze er verzwakt en futloos uit. Leunend tegen de muur leek het alsof ze best aan het infuus gingen.
De modewereld maakt twee soorten slachtoffers. De eerste soort zijn de vrouwen die heel eventjes gebruikt worden als model en dan weer van de hand worden gedaan. Ze zitten gemiddeld 25 procent onder het gewicht van een normale, gezonde vrouw. We weten hoe ze dat doen, want vele ex-modellen hebben het verteld: ze hongeren zichzelf uit. Ze leven wekenlang op water en sla. Als ze onder een Body Mass Index van 12 zitten, beginnen ze hun eigen spieren en weefsel te verteren. In de voorbije jaren zijn verscheidene modellen dood gevallen door uithongering nadat ze succes hadden geoogst op modeshows.
50 miljoen slachtoffers
Maar er is een bredere kring van slachtoffers, die veel verder reikt dan de catwalks. Het zijn de gewone vrouwen die elke dag bestookt worden met die hoogst kunstmatige beelden van 'schoonheid', en die daarop reageren door zichzelf als afstotelijk te beschouwen of door zich zelf uit te hongeren. Uit onderzoek aan Harvard bleek dat 80 procent van de vrouwen niet tevreden is over het eigen lichaam. Slechts één procent is 'volstrekt tevreden'.
Mannen daarentegen zijn overwegend tevreden over hun uiterlijk: het maatschappelijke schoonheidsideaal voor mannen gaat heel breed, en kan variëren van de 79-jarige Sean Connery tot de 20-jarige James Corden.
We hebben momenteel te maken met een epidemie van vrouwelijke anorexie en boulimie, met 50 miljoen slachtoffers in de VS en Europa. Hoeveel vrouwen kent u die helemaal tevreden zijn over hun lichaam?
De mode-industrie promoot die ziekelijke kijk koudweg en met veel plezier. De recente documentaire The September Issue - die volgde op de productie van het grootste nummer van de American Vogue van het jaar - was om één reden spraakmakend. Anna Wintour, de hoofdredactrice van het magazine en de machtigste vrouw in de mode, is een frêle en norse dame die weinig plezier in haar leven lijkt te hebben. Als ze pit toont, dan is het om wreed te zijn tegen de mensen rondom haar. Geconfronteerd met de foto van een graatmagere vrouw, merkt ze op dat ze zwanger lijkt. Geconfronteerd met een man met een buik reageert ze met ongeloof, alsof vet een stuitende onvolkomenheid van het menselijke genoom is.
Ze promoot het gebruik van bont en trekt zich niets aan van het wrede lot dat dieren daarvoor moeten ondergaan. Ze promoot griezelig dunne mannequins - trekt ze zich niets aan van de wreedheid tegen de vrouw die dat impliceert?
Haar depressie werkt aanstekelijk en druipt van de pagina's van Vogue. Een onderzoek van de American Psychological Association stelde vast dat 70 procent van de vrouwen zich na 3 minuten bladeren in een modeblad "neerslachtig, schuldig en beschaamd" voelt. Vogue en consorten zijn verboden in de meeste klinieken voor mensen met een eetstoornis omdat het de patiënten doet hervallen. Het magazine heeft gewone vrouwen reële schade berokkend. Het introduceerde de trend van de graatmagere modellen met Twiggy in 1965, en het populariseerde het nepidee van 'cellulitis' in 1973; daarvoor werd dat beschouwd als een normale vrouwelijke huid.
Maar daardoor ontstaat de evidente paradox: als het vrouwen zo'n slecht gevoel geeft, waarom kopen ze die boekjes dan? Deze zomer ontstond er commotie nadat het magazine Glamour een piepklein buikje toonde bij model Lizzie Miller. Ze had een choquerend maatje 40, wat nog altijd een pak slanker is dan het gemiddelde maatje 44. Maar als modebladen consequent normale vrouwen tonen, dan dalen de verkoopscijfers. Vrouwen hebben een masochistisch trekje dat hen naar die ziekelijke beelden zuigt. Maar waarom is dat zo? De beste verklaring staat te lezen in The Beauty Myth, de klassieker uit 1991 van de feministe Naomi Wolf. Ze voert aan dat het verkeerd is te geloven in een objectieve norm voor schoonheid. De Maori vinden dat er niets mooier is dan een dikke vulva. De Padoung zijn gek op vrouwen met hangborsten. In de vijftiende eeuw waren dikke vrouwen waren zelfs in. Ons schoonheidsideaal wijzigt, en hangt af van de manier waarop we willen dat vrouwen eruitzien.
Wolf wijst op een opmerkelijk gegeven omtrent de wijzigende trends in de modewereld. Elke keer als vrouwen sterker worden in de echte wereld worden mannequins - onze collectieve kijk op absolute schoonheid - zwakker en magerder. In de jaren 1910 hadden mooie vrouwen zachte, ronde heupen, dijen en buik, de natuurlijke vormen van de meeste vrouwen. In de jaren twintig, toen vrouwen stemrecht kregen, werden de criteria voor schoonheid strakker. Plotseling werden mannequins magerder en zwak en begonnen vrouwen zichzelf uit te hongeren. Toen in de jaren zestig het feminisme opkwam, werden de modellen slanker en slanker. Vandaag breken vrouwen door het glazen plafond, maar zijn uitgemergelde modellen wél de norm.
Wat kan daar de reden voor zijn? Duizenden jaren lang werden vrouwen onderdrukt, maar nu hebben ze in een paar generaties tijd gigantische emancipatorische stappen gezet. Maar de oude, patriarchale overtuigingen zijn diepgeworteld in ons cultureel DNA, zowel bij vrouwen als bij mannen. Wolf denkt dat vrouwen "zich schuldig voelen en bezorgd zijn over onze eigen emancipatie - latente vrees dat we misschien te ver zijn gegaan". Die obsessie voor slankheid is "een collectieve reactionaire hallucinatie van zowel mannen als vrouwen, die verdwaasd en gedesoriënteerd zijn door de snelheid waarmee de relaties tussen de seksen veranderd zijn". Vrouwen hebben de gevangenis van de keuken ingeruild voor de gevangenis van het onbereikbare lichaam, alsof het belachelijk is om vrouw te zijn zonder een juk te dragen. Hoe machtiger een vrouw is, hoe groter de kans dat ze boulimie heeft.
Wandelende vraagtekens
Op een dag zullen we met evenveel onbegrip terugkijken op de tijd toen vrouwen graatmager wilden zijn als op de tijd toen Chinese vrouwen hun voeten inbonden. Maar hoe geraken we ooit zover? Het is een probleem dat diep ingebakken zit in ons onderbewustzijn, en zoals bij alle problemen van het onderbewustzijn moet het aan de oppervlakte gebracht worden. Wolf zegt dat anorectische en boulimische vrouwen "wandelende vraagtekens zijn die scholen, universiteiten en iedereen van ons smeken om duidelijk te zeggen: dit is onaanvaardbaar. Dit is onduldbaar. Hier bij ons hongeren we vrouwen niet uit. We waarderen ze."
Ze heeft gelijk. We moeten mensen publiekelijk aan de schandpaal nagelen die ziekelijke neigingen bij vrouwen promoten omdat ze zogezegd cool en glossy en adembenemend zijn. Genoeg daarvan. Vrouwen mogen in hun onderbewustzijn niet het gevoel opgedrongen krijgen dat ze zich slecht moeten voelen omdat ze gelijkheid eisen. Uithongering is niet de Siamese tweeling van succes voor vrouwen. Veel meer mannen en vrouwen moeten zeggen: het is genoeg geweest. Deze industrie is ziek, en dom, en fout, en als we ermee te maken krijgen, dan zullen we onze minachting tonen. Kan dat alstublieft en vogue worden en in Vogue verschijnen?
Vrouwen hebben de gevangenis van de keuken ingeruild voor de gevangenis van het onbereikbare lichaam, alsof het belachelijk is om vrouw te zijn zonder een juk te dragen. Hoe machtiger een vrouw is, hoe groter de kans dat ze boulimie heeft
Was ist so schlecht an Übermenschen?
Ich muss Ihnen etwas beichten. Mein Onkel ist ein Cyborg und meine Tante ist eines von Frankensteins Monstern, zusammengesetzt aus Körperteilen verschiedener Menschen. Sie würden das nicht erkennen, wenn Sie sie nur ansehen – sie arbeiten bei Woolworth und sehen sich Coronation Street an – aber es ist wahr. Oh, und ich, lieber Leser, bin ein erheblich verbesserter Übermensch, der gegenüber Krankheiten immun ist, die Millionen von deiner Art töten.
Nein, ich bin nicht verrückt geworden. Ich weise einfach nur darauf hin, wie medizinische Fortschritte, die, zunächst als Sci-Fi-Verrücktheiten angesehen, bald als wunderbar und lebensspendend erkannt wurden. Mein Onkel hat einen Herzschrittmacher, der aus ihm eine lebende Mischung aus Mensch und Maschine macht. Halten Sie die Maschine an und er fällt tot um. Meine Tante ist nur wegen einer Herzverpflanzung hier. Und ich erhielt Immunität gegenüber einem halben Dutzend tödlicher Krankheiten durch Impfung.
Jede einzelne dieser lebensrettenden Technologien wurde anfangs von Bio-Konservativen angegriffen – mit den Religiösen an der Spitze – als man sie zuerst einführte. Man tat dies auf der Grundlage, dass sie „unnatürlich“ und „unmoralisch“ wären. Die Apostel des Aberglaubens hätten es beinahe geschafft, sie im Kindbett zu ersticken.
Ich erwähne dieses Thema jetzt, weil letzte Woche eine Maus gut gebrüllt hat – und einen neuen Kampf auslöste zwischen den Verteidigern des medizinischen Fortschritts und seiner Feinde. Wissenschaftler in Ohio haben Mighty Mouse erschaffen. Er rennt wie ein olympischer Athlet, lebt viel länger als seine Geschwister und vögelt bis zum Umfallen. (Gerüchte, laut denen er sich mit Jodie Marsh trifft, sind noch nicht bestätigt). Es gelang ihnen, indem sie ein einziges Gen im Mausembryo veränderten.
Während meiner Lebzeit werden wir uns wahrscheinlich mit ähnlichen Technologien auseinandersetzen müssen, die eine erhebliche Verbesserung des menschlichen Lebens ermöglichen. Es wird immer einfacher für Wissenschaftler, die Gene in der ersten Zelle eines menschlichen Embryos zu verändern – und somit in jeder Zelle des Kindes, welches aus ihr entsteht und dessen Kinder, Enkelkinder und so weiter, bis in die Unendlichkeit. Neue IVF-Technologien machen es einfacher, sie zu implantieren. Der langsame Prozess der natürlichen Selektion wird bald von einem schnelleren Prozess ersetzt werden, dem der absichtlich gewählten Selektion.
Die Möglichkeiten sind atemberaubend: Um nur eine zu nennen, arbeitet Professor David Balitmore in Kalifornien gerade daran, menschliche Zellen so zu verändern, dass sie gegenüber HIV und Krebs resistent werden. Professor Gregory Stock hat darüber geschrieben, genetische „Ergänzungen“ in jeden Embryo einzubauen, die sie intelligenter, schneller und langlebiger machen.
Jedoch wird diese Debatte von den Extremen entführt. Es gibt eine kalifornische Gruppe von Wissenschaftlern, die sich selbst „Transhumanisten“ nennt, deren großes Ziel darin besteht, diese Technologie zu verwenden, um eine neue, übermenschliche Art zu erschaffen. Max More, einer ihrer Anführer, schrieb in einem Brief an „Mutter Natur“: „Wir sind gewiss dankbar dafür, was du aus uns gemacht hast. Du hast zweifellos das Beste getan, was du konntest. Dennoch, mit allem nötigen Respekt, müssen wir doch sagen, dass du in vielerlei Hinsicht schlechte Arbeit geleistet hast mit dem menschlichen Körperbau. Du hast uns angreifbar gemacht für Krankheiten und Schäden. Du zwingst uns zu sterben und zu altern – gerade dann, wenn wir Weisheit erringen... Wir haben uns entschlossen, dass es an der Zeit ist, den menschlichen Körperbau zu verbessern.“ Der Wissenschaftler Ramez Naam fügt hinzu: „Wir sind die künftigen Eltern von neuen und unvorstellbaren Wesen.“
Die Gegner dieser neuen Technologien haben sich darauf fixiert, die Transhumanisten zu bekämpfen. Der Schriftsteller Francis Fukyama – der in George Bushs Rat für Bioethik tätig ist – forderte einen Halt für praktisch die gesamte Forschung und verlangte zu erfahren: „Sollten wir uns in etwas Überlegenes verwandeln, welche Rechte werden jene verbesserten Wesen dann verlangen?“
Aber diese Ströme sich aufheizender und sofort wieder abkühlender Übertreibungen sind kein Weg, das zu verstehen. Anstatt uns in einem Streit über die Frage zu verlieren, ob wir eine neue Art erschaffen wollen oder nicht, müssen wir unsere Debatte umgestalten. Unser Ziel sollte darin bestehen, Menschen gesünder, intelligenter und langlebiger zu machen und hierfür jede uns zur Verfügung stehende Technologie zu verwenden. Sollte das Endergebnis darin bestehen, dass wir uns so weit entwickeln, um uns Post-Humanoide nennen zu können – und auf unseren aktuellen Stand zurückblicken wie wir heute auf Affen zurückblicken – dann ist das schön, aber es sollte nicht unser Ziel sein.
Wenn man es so sieht, dann wird deutlich, dass die Transhumanisten exzentrisch sein mögen, ihre Gegner jedoch schlimmer sind, weil sie versuchen, lebensrettende Behandlungen aufzuhalten, nur weil sie nicht mit ihren primitiven Ängsten vereinbar sind.
Fukyama und seine Bio-Konservativen bestehen darauf, dass es unentbehrlich ist, die menschliche Keimbahn in ihrer aktuellen Form zu belassen, weil sie unser festes und ewiges menschliches Wesen widerspiegelt. Hantieren Sie damit herum und Sie machen sich am Kern unseres Seins zu schaffen. Aber diese Clique sollte Plato weglegen und Darwin zur Hand nehmen, so dass Sie erkennen, dass es kein feststehendes „wir“ gibt. Die menschliche Keimbahn entwickelt und verändert sich stetig und wird dies immer tun. Richard Dawkins bietet uns eine elegante Metapher an, die das erklärt. Stellen Sie sich eine Frau vor, die heute lebt, und die mit ihrer Tochter an der Küste Afrikas Händchen hält. Jene hält wiederum die Hand ihrer Mutter fest, und sie hält die Hand ihrer Mutter fest, und so weiter, man hält Händchen bis in die ferne Vergangenheit. Wenn jede Frau einen Meter benötigt, dann fallen nur 300 Meilen an – kaum ein Zahn in Afrikas Küste – bevor diese Menschenkette unseren Affenvorfahren erreicht. An welcher Stelle in dieser Kette erscheint auf einmal dieses mystische menschliche „Wesen“?
Sicherlich könnte jede Frau in der Kette gedacht haben – wie Fukyama – dass die Evolution schon weit genug voran geschritten ist, danke auch, und könnte damit aufhören. Wie Professor John Harris bemerkt: „Ich persönlich bin zufrieden damit, dass unser Affenvorfahre entweder nicht die Macht oder die Fantasie besaß... um sich auf unsere Kosten zu erhalten.“
Die menschliche Keimbahn wird sich weiterentwickeln. Die Frage ist nur: Möchten Sie, dass diese Veränderungen gefährlich und zufällig sind, oder dass sie uns in das verwandeln, was wir sein möchten?
Die Bio-Konservativen sagen, dass es einen Unterschied zwischen „Behandlung“ und „Verbesserung“ gibt. Erstere passt die Menschen wieder der Norm an und letztere macht sie „besser als gesund“. Das ist eine etwas geschwindelte Unterscheidung: Als man mich gegen Gelbfieber impfte, hatte ich die Krankheit gar nicht. Ich wurde verbessert. Aber selbst, wenn Sie diese Argumentation akzeptieren würden – na und? Wenn Sie herausfänden, dass Sie Ihre Eltern viel schlauer und langlebiger per Mausklick (oder Gequieke) hätten machen können und sich dagegen entschieden, wären Sie dann nicht wütend?
Trotz allem ist eine der Sorgen der Bio-Konservativen legitim – auch wenn ihre Lösung Blödsinn ist. Einige von ihnen befürchten, dass, wie in H.G. Wells Roman „Die Zeitmaschine“, sich die Menschheit in zwei Teile spalten wird – die verbesserte Oberschicht und die „natürlichen“ Menschen, die man als Bürger zweiter Klasse zurücklässt. Das ist eine echte Gefahr – aber die Lösung kann kein Blankoverbot sein. Heute haben Menschen im Westen Zugriff auf Proteinasehemmer und Impfstoffe, während sie Millionen in Afrika verwehrt sind. Wir antworten nicht, indem wir die Behandlungen hier verbieten, sondern indem wir sie nach dort erweitern. Genauso können wir nicht auf die Verbesserung des Menschen mit einer Art genetischen Stalinismus reagieren, der jeden per Regierungsdekret auf die niedrigste Ebene herabsetzt, um so Gleichheit zu garantieren. Unterstützen wir die Forschung – dann lasst uns die Forschunsergebnisse verbreiten.
In einem Jahrhundert wird eine Generation schlauerer, gesünderer Menschen mit dem selben verständnislosen Abscheu auf die Bio-Technikfeinde zurückblicken, die sie in ihrer Entwicklung aufhalten wollten, wie wir heute heute auf den Mob zurückblicken, der Galileos Teleskop zerbrach. Lasst Mighty Mouse laufen – er flitzt geradewegs in eine bessere Welt.
Übersetzung: Andreas Müller
Salir a la calle y escribir
El síndrome Slumdog Millionaire sigue presente, recordándonos cuán regocijante puede ser la ficción cuando los novelistas abandonan sus cuartos de seminario y se zambullen en el mundo real. El escritor indio Aravind Adiga ganó el Booker Prize el año pasado por The White Tiger (El tigre blanco), la historia de un pibe indio de la calle que asciende a la riqueza... bueno, mejor no contar cómo lo hace. Ahora lo siguió con Between The Assassinations (Entre los asesinatos), una armada de historias cortas sobre una típica ciudad india que, mediante gran esfuerzo, se alza de la pobreza al poder... al menos para algunos. Adiga se ha vuelto grande ignorando el cliché del consejo dado a todos los escritores jóvenes, que se ha convertido en dogma: escribí de lo que conocés. El proviene de una típica familia rica de India, rodeada de sirvientes a quienes se trata como si fueran invisibles. Es tan talentoso que podría haber hecho interesante a ese mundo, por un momento y en su pequeño modo. Podría haber hecho lo que demasiados novelistas ingleses y estadounidenses están haciendo, y con un estilo aún más exquisito.
En lugar de eso, Adiga eligió escribir sobre lo que no conocía, saliendo a descubrirlo como un periodista. Between The Assassinations entra en las cabezas del panorama de los indios del siglo XXI, desde los pibes ricos tirando bombas al sistema de castas, pasando por mujeres quedándose ciegas en casas de vapor y conductores de rickshaws destrozándose los tendones mientras pedalean lentamente. Aprendió de sus vidas saliendo a la calle y escribiendo sobre lo que encontraba. Es un regreso a los grandes escritores realistas del siglo XIX, cuando la ficción capturaba los momentos tectónicos que alteraban el mundo mostrando cómo cambiaban los caracteres de cada hombre y mujer, uno por uno. Es Charles Dickens en un call center; George Eliot agregando crédito a su teléfono celular.
A través de personajes bien observados, quedan claras algunas transformaciones de este tiempo. Para nombrar sólo una, el cambio del poder del Oeste al Este toma forma humana, de modo que puede ser perfectamente entendido. El narrador de The White Tiger le escribe al premier chino Wen Jiabao: “No gaste su dinero en esos libros norteamericanos. Son tan del pasado. Yo soy el mañana. Este es el siglo del hombre amarillo y el hombre marrón. Usted y yo”. Aun así, mientras esperan por este nuevo mundo, Adiga muestra cómo la mayoría de los indios sigue trajinando, a sólo un traspié más de la indigencia. Como dice otro de sus personajes: “El rico puede cometer errores una y otra vez. Nosotros sólo cometemos uno y estamos listos”.
Hubo un tiempo en el que parecía natural –incluso obvio– que los novelistas se metieran en sus sociedades y las describieran. Como dice el megavendedor Tom Wolfe: “Dickens, Dostoievski, Balzac, Zola y Sinclair Lewis asumieron que el novelista debe ir más allá de su experiencia personal y meterse en la sociedad como un reportero”. Dickens se metía constantemente en el “gran horno” de la noche londinense para dar testimonio de su eterna agitación. Emile Zola fue a las minas de carbón de Anzin para capturar ese oscuro, polvoriento mundo en Germinal. John Steinbeck compró un viejo camión y lo condujo para vivir en los campos de squatters, y le dio nacimiento a Las uvas de la ira. Graham Greene rastreó las dictaduras del Caribe y Latinoamérica antes de escribir novelas sobre ellas. George Orwell y Ernest Hemingway fueron a la Guerra Civil Española antes de cristalizar sus obras maestras sobre el tema. Hacer de reporteros no sofocó sus imaginaciones, más bien las fertilizó.
A pesar de ello, hay muchos jóvenes y talentosos novelistas que parecen pensar que lo real, el abrumador mundo externo a sus estudios, es un tema vulgar, que debe ser dejado a los periodistas o a series de TV como The Wire. Prefieren escribir libros que rumian sobre lo epistemológicamente difícil que es para “La Novela” describir el mundo, o retraerse a narraciones del pasado lejano, o concentrarse en interminables historias de adulterio en la clase media. Ocasionalmente hacen un gran trabajo, pero dan ganas de sumergirlos en una protesta por el remate de casas, una visita al campamento de protesta por el cambio climático, la escena de clubes o cualquier otra cosa real y viva, para darles combustible a sus talentos.
Gracias a críticos como Lionel Trilling y George Steiner, en los años ’50 se volvió popular decir que la novela realista era una forma muerta, que formaba parte de la aburrida pared de ladrillos del siglo XIX. El mundo es ahora demasiado rápido, demasiado caótico para ser capturado de esa manera. Pero ¿qué puede haber más rápido y caótico que una ciudad india en el nacimiento de la Era del Este, donde un esqueleto conduce un rickshaw en el que viaja un gordo que manda felices mensajes de texto a Nueva York? Adiga hace parecer que la novela realista fue diseñada precisamente para describir esta yuxtaposición, en sólo un día. Cuando está escrita con habilidad, la novela realista es siempre... real.
Wolfe, uno de los grandes campeones de la novela periodística, advirtió una década atrás: “La novela estadounidense está muriendo no de obsolescencia, sino de anorexia. Necesita comida. Necesita novelistas con gran apetito y ardiente sed por Estados Unidos, como está el país justo ahora”. Decía que debería ser “una revolución no en el contenido, sino en la forma”. Lo mismo puede decirse de la ficción de un mundo más amplio. No es que no existan otros grandes tipos de ficción: hay autores enormes como Jorge Luis Borges y Philip K. Dick, a los que uno no se imagina metiéndose en una mina con una libreta de notas. Pero Adiga viene a recordar que la gran novela realista tiene suficiente adrenalina para insuflar a millones de lectores. Fue el Premio Booker más vendedor de los últimos años, porque no es un abstruso experimento literario: está vivo.
Hay muchos escritores de peso en el Oeste que aún actúan bajo este impulso reportero, de Dave Eggers a Monica Ali e Irving Welsh, pero no los suficientes. ¿No hubiera ido Greene a la Zona Verde de Bagdad? ¿No iría Hemingway a Helmand, en Afganistán, y Orwell a Burma, o al menos a los pueblos abandonados del norte de Inglaterra? ¿Cuántas grandes novelas no se están escribiendo, porque los novelistas no se sienten urgidos a hacer estos viajes dentro de la realidad?
Najodważniejsza kobieta w Afganistanie.
„Nie jestem pewna, ile dni będę jeszcze żyła". — mówi cicho Malalai Joya. Regionalni watażkowie, którzy tworzą nowy, „demokratyczny" rząd w Afganistanie, od lat wysyłają kule i bomby, żeby zabić tę drobną, 30-letnią kobietę z obozu dla uchodźców — i wydaje się, że z każdą próbą są bliżej celu. Jej wrogowie mówią o niej „chodzący trup kobiety". "Ale ja nie boję się śmierci, boję się milczenia w obliczu niesprawiedliwości — mówi Malalai. — Jestem młoda i chcę żyć. Ale do tych, którzy chcą wyeliminować mój głos, mówię: 'Jestem gotowa, gdzie i kiedy uderzycie. Możecie ściąć kwiat, ale nic nie powstrzyma wiosny'".
Historia Malalai Joya wywraca wszystko, co mówiono nam o Afganistanie, do góry nogami. W oficjalnej retoryce jest ona tym wszystkim, o co walczymy. Oto młoda afgańska kobieta, która założyła tajną, podziemną szkołę dla dziewczynek w czasach talibów i — kiedy ich wygnano - zrzuciła burkę, kandydowała do parlamentu i rzuciła wyzwanie religijnym fundamentalistom.
Mówi ona jednak: „Wasze rządy sypnęły piaskiem w oczy świata. Nie powiedziano wam prawdy. Sytuacja jest obecnie równie katastrofalna dla kobiet, jak była pod rządami talibów. Wasze rządy zastąpiły rządy talibów fundamentalistycznym reżimem regionalnych watażków. Za to giną wasi żołnierze". Zamiast wyzwolenia, grozi jej śmierć.
Historia Joya jest historią innego Afganistanu — Afganistanu zza burki i zza haseł propagandy.
I. „Jesteśmy stróżami naszych sióstr"
Spotkałem Joyę w mieszkaniu w Londynie, gdzie na tydzień zatrzymała się u swoich zwolenników, żeby mówić o swojej książce — ale także tutaj jej pobyt musi być utrzymywany w tajemnicy i przemieszcza się z jednego bezpiecznego domu do drugiego. Powiedziano mi, bym nikomu nie ujawnił miejsca jej pobytu. Stoi w przedpokoju, niska i szczupła, z rozpuszczonymi włosami i wita się solidnym uściskiem dłoni. Kiedy jednak nasz fotograf robi jej zdjęcie, zaczyna po dziewczęcemu chichotać: żałoba wyryta na jej bladej twarzy znika i śmieje się radośnie. „Nie mogę się do tego przyzwyczaić!" — mówi.
Potem, kiedy siadamy, żeby porozmawiać o historii jej życia, ból znowu powraca na twarz. Widać ściągnięte mięśnie i zaciśnięte pięści.
Joya miała cztery dni, kiedy Związek Radziecki najechał Afganistan. Tego dnia jej ojciec porzucił studia i poszedł walczyć z komunistyczną armią najeźdźców; zniknął w górach. Joya mówi: „Od tej chwili znaliśmy tylko wojnę".
Jej najwcześniejsze wspomnienie, to trzymanie się nogi matki, kiedy policjanci przetrząsali dom w poszukiwaniu wskazówek, gdzie może ukrywać się jej ojciec. Jej niepiśmienna matka próbowała, najlepiej jak umiała, utrzymać przy życiu rodzinę składającą się z dziesięciorga dzieci. Kiedy policja stała się zbyt agresywna, zabrała dzieci do obozu dla uchodźców przy granicy z Iranem. W tych brudnych miastach namiotów, leżących na starym Szlaku Jedwabnym, Afgańczycy kulili się razem, a rząd irański traktował ich jak obywateli drugiej kategorii. W nocy dzikie zwierzęta potrafiły zabłąkać się do obozu i atakować dzieci w namiotach. Tam dostali informację, że ojciec Joyi wpadł na minę — żył, ale stracił nogę.
W irańskich obozach nie było szkół, zaś matka Joyi była zdecydowana dać swoim córkom wykształcenie, którego sama nigdy nie otrzymała. Uciekli więc znowu do obozu w zachodnim Pakistanie. Tam Joya nauczyła się czytać — i odmieniła się. „Powiedz mi, co czytasz, a powiem ci, kim jesteś" — mówi. Od dwunastego roku życia pochłaniała każdą książkę, jaką mogła — od perskiej poezji, sztuk Bertolda Brechta po mowy Martina Lutra Kinga. Zaczęła uczyć starsze kobiety w obozie czytania i pisania, w tym własną matkę.
Wkrótce odkryła, że uwielbia nauczanie — i, kiedy skończyła 16 lat, organizacja charytatywna o nazwie „Organizacja Wspierania Zdolności Afgańskich Kobiet" (OPAWC) złożyła jej śmiałą propozycję: żeby poszła do Afganistanu i założyła tajną szkołę dla dziewczynek, pod nosem talibów.
Zabrała więc trochę ubrań i kilka książek, została przeszmuglowana przez granicę — i zaczęły się „najlepsze dni mojego życia". Nienawidziła przymusu noszenia burki, molestowania na ulicach przez wszechobecną policję „obyczajową" oraz nieustannej groźny wykrycia i egzekucji. Mówi jednak, że było warto to robić dla tych małych dziewczynek. „Za każdym razem, kiedy nowa dziewczynka dołączała do klasy, był to triumf — mówi, uśmiechając się szeroko. — Nie ma lepszego uczucia".
Raz za razem o włos unikała złapania. Pewnego razu uczyła klasę dziewczynek w piwnicy prywatnego domu, kiedy pani domu nagle krzyknęła: „Talibowie, talibowie!". Joya opowiada: „Kazałam moim uczennicom położyć się na podłodze i zachować całkowite milczenie. Słyszałyśmy kroki nad głowami i czekałyśmy bardzo długo". Wiele razy zwykli ludzie, mężczyźni i kobiety, anonimowi nieznajomi, pomagali jej, wysyłając policję w złym kierunku. Joya dodaje: „Codziennie w Afganistanie, także teraz, setki, jeśli nie tysiące zwykłych kobiet wykonuje te małe gesty wzajemnej solidarności. Jesteśmy stróżami naszych sióstr".
Organizacji charytatywnej działalność Joyi tak zaimponowała, że wybrała ją na swojego dyrektora. Joya postanowiła zorganizować klinikę dla ubogich kobiet. Było to tuż przed atakami 11 września 2001 roku. Kiedy rozpoczęła się amerykańska inwazja, talibowie uciekli, ale spadały bomby. „Wielu ludzi zginęło niepotrzebnie, tak jak w tragedii 11 września" — mówi Joya. — „Huk był przerażający, dzieci zatykały uszy, krzyczały i płakały. Podnosił się dym i kurz i pozostawał w powietrzu po każdej zrzuconej bombie".
Gdy tylko talibowie wycofali się, zastąpili ich regionalni watażkowie, którzy wcześniej rządzili Afganistanem. Joya mówi, że w tym momencie „zrozumiałam, że prawa kobiet zostały całkowicie zdradzone… Większość ludzi na Zachodzie uwierzyła, że nietolerancja i brutalność wobec kobiet w Afganistanie rozpoczęły się wraz z reżimem talibów. Ale to kłamstwo. Wiele z najgorszych potworności popełnili fundamentalistyczni mudżahedini podczas wojny domowej w latach 1992-1996. Wprowadzili oni prawa uciskające kobiety, stosowane potem przez talibów — a teraz wrócili do władzy, wspierani przez Stany Zjednoczone. Natychmiast wrócili do dawnego zwyczaju używania gwałtu jako kary dla wrogów i nagrody dla swoich wojowników".
Regionalni watażkowie od tego czasu rządzą Afganistanem, dodaje. Podczas gdy „pokazowy parlament stworzono w Kabulu na benefis USA", rzeczywista władza "jest w rękach fundamentalistów, którzy rządzą wszędzie poza Kabulem". Jako przykład podaje nazwisko byłego gubernatora Heratu, Ismaila Khana. Założył on własne oddziały „obyczajowe", które terroryzowały kobiety i rozbijały wideo i kasety muzyczne. Miał „prywatną milicję, prywatne więzienia". Konstytucja Afganistanu nie ma znaczenia na rządzonych przez watażków terenach.
Joya odkryła, co to znaczy, kiedy zaczęła budowę kliniki i miejscowy watażka oznajmił, że na to nie pozwala, ponieważ jest ona kobietą i krytykiem fundamentalizmu. Zrobiła to i tak i postanowiła walczyć z fundamentalistami przez kandydowanie do Loja Dżirga (rada starszyzny plemiennej) i uczestniczyć w pisaniu nowej konstytucji Afganistanu. Poparcie dla dziewczyny, która chciała wybudować klinikę, było ogromne i została wybrana. „Okazało się, że moją misją będzie ujawnienie od środka prawdziwej natury Dżirgi".
II"Nigdy już nie będę bezpieczna"
Po przejściu do sali obrad Loja Dżirga (obok kamer międzynarodowej grupy dziennikarzy), pierwszą rzeczą, którą Joya zobaczyła, był „długi rząd najgorszych gwałcicieli praw człowieka, jakich nasz kraj kiedykolwiek zaznał — regionalnych watażków, przestępców wojennych i faszystów".
Widziała mężczyzn, którzy zaprosili do kraju Osamę bin Ladena, mężczyzn, którzy wprowadzili mizoginistyczne prawa, przestrzegane później przez talibów, mężczyzn, którzy masakrowali afgańskich cywilów. Jedni dostali się tam przez zastraszenie wyborców, inni przez oszustwa wyborcze, a jeszcze inni byli po prostu wyznaczeni przez Hamida Karzaia, byłego naftowca, zainstalowanego przez armię USA do rządzenia krajem. Przypomniało jej się stare porzekadło afgańskie: „To ten sam osioł z nowym siodłem".
Przez moment, kiedy ci starzy mordercy zaczęli wygłaszać długie przemowy, gratulując sobie nastania demokracji, Joya była zaniepokojona. Potem jednak: „przypomniałam sobie ucisk, jak spotyka nas, kobiety, w moim kraju i mój niepokój wyparował, zamienił się w gniew".
Kiedy przyszła jej kolej, wstała, spojrzała na tych unurzanych we krwi watażków, którzy siedzieli wokół niej i zaczęła mówić: „Dlaczego pozwalamy tutaj na obecność przestępców? To oni są odpowiedzialni za tę sytuację (...) To oni zamienili nasz kraj w centrum narodowych i międzynarodowych wojen. Są oni najbardziej anty-kobiecym elementem w naszym społeczeństwie, to oni doprowadzili nasz kraj do takiego stanu i mają zamiar zrobić to znowu (...)Powinni stanąć przed sądami krajowymi i międzynarodowymi".
Ci watażkowie — którzy chlubią się, że są twardymi chłopami — nie mogli dać sobie rady ze szczupłą kobietą, mówiącą prawdę. Zaczęli krzyczeć i wyć, nazywając ją „prostytutką" i „niewierną", i rzucać w nią butelkami. Jeden próbował uderzyć ją w twarz. Odcięli jej mikrofon i Dżirga zamieniła się w miejsce zamieszek.
„Od tej chwili — mówi Joya — nigdy już nie będę bezpieczna… Dla fundamentalistów kobieta jest pół-człowiekiem, przeznaczonym tylko do wypełniania każdego życzenia i żądzy mężczyzny, do rodzenia dzieci i harówki w domu. Nie mogli uwierzyć, że młoda kobieta zrywała maski z ich twarzy na oczach ludu Afganistanu".
Fundamentalistyczny motłoch pojawił się kilka godzin później przed jej mieszkaniem, oznajmiając, że przyszli ją zgwałcić i zlinczować. Natychmiast dano jej uzbrojoną straż — nie chciała jednak ochrony ze strony wojsk amerykańskich i upierała się, że mają to być afgańscy oficerowie.
Jej przemowa została ogłoszona na całym świecie — i przyjęta wiwatami w Afganistanie. Zalały ją wyrazy poparcia od ludzi z jej kraju, zachwyconych, że ktoś wreszcie przemówił głośno. Pewna nędzarska wioska zebrała pieniądze, żeby wysłać delegata setki kilometrów przez cały kraj, który miał jej powiedzieć, jak są zachwyceni.
Bardzo starą kobietę przywieziono na rozklekotanej taczce i powiedziała Joyi, że straciła dwóch synów — jednego zabili Sowieci, drugiego fundamentaliści. Powiedziała: „Mam niemal 100 lat i umieram. Kiedy usłyszałam o tobie i o tym, co powiedziałaś, wiedziałam, że muszę cię spotkać. Niech cię Bóg osłania, moja droga".
Dała Joyi swoją złotą obrączkę, jedyną cenną rzecz, jaką miała, i powiedziała: „Musisz to przyjąć! Wycierpiałam w życiu tak wiele i moim ostatnim życzeniem jest, byś zaakceptowała ten dar ode mnie".
Ale wojska USA i NATO poinstruowały Joyę, że musi okazywać innym delegatom „uprzejmość i szacunek". Kiedy ambasador USA Zalmay Khalizad powiedział to, odpowiedziała: „Jeśli ci przestępcy zgwałcili twoją matkę, córkę lub babkę, albo zabili siedmiu twoich synów, już nie mówiąc o zniszczeniu wszystkich moralnych i materialnych skarbów twojego kraju, jakich słów użyłbyś, mówiąc do nich, które nadal byłyby uprzejme i pełne szacunku?"
Pochyla się do przodu i cytuje Brechta: „Ten, kto nie zna prawdy, jest tylko głupcem. Ten, kto zna prawdę i nazywa ją kłamstwem, jest przestępcą".
Próby zamordowania jej zaczęły się od snajpera — i nie zatrzymały od tamtego czasu. Z zaciśniętymi pięściami mówi jednak wyraźnie: „Chcę, by ci watażkowie wiedzieli, że się ich nie boję".
Kandydowała wiec do parlamentu — i wygrała przytłaczającą większością głosów. „Chciałam wrócić i stanąć twarzą w twarz z tymi, którzy zrujnowali mój kraj - wyjaśnia — byłam zdecydowana zawsze stać prosto i nigdy więcej nie ugiąć się przed ich groźbami".
III „W każdym kącie jest morderca"
Pierwszego dnia Joya patrzyła na nowy parlament Afganistanu i myślała: „W każdym kącie jest morderca, marionetka, przestępca, wielki handlarz narkotykami, faszysta. To nie jest demokracja. Jestem tu jednym z bardzo niewielu ludzi, którzy naprawdę zostali wybrani". Swoje pierwsze wystąpienie na forum parlamentu zaczęła słowami: „Składam kondolencje ludowi Afganistanu…"
Zanim mogła kontynuować, watażkowie zaczęli krzyczeć, że ją zgwałcą i zabiją. Jeden z nich, Abdul Sayyaf, wykrzyczał jej te groźby prosto w twarz. Joya spojrzała mu w oczy i powiedziała: „Nie jesteśmy w dolinie Paghman [region, którym Sayyaf rządzi], proszę się opanować".
Zapytałem, czy się bała i potrząsa przecząco głową. „Nigdy się nie boję, kiedy mówię prawdę" . Zaczęła mówić bardzo szybko: „Czuję się naprawdę uhonorowana, że szkalują mnie i grożą mi dzicy mężczyźni, którzy skazali nasz kraj na takie nieszczęścia. Czuję się dumna, że chociaż nie mam żadnej prywatnej armii, żadnych pieniędzy, ani poparcia żadnego mocarstwa, ci brutalni despoci boją się mnie i konspirują, żeby mnie usunąć".
Joya mówi, że dla zwykłych Afgańczyków nie ma żadnej różnicy między talibami i równie fundamentalistycznymi watażkami. "Która grupa ma etykietkę 'terrorysta', a która 'fundamentalista', zależy od tego, jak jest użyteczna dla celów USA - mówi. — Są dwie strony, które terroryzują kobiety, ale anty-amerykańska strona to 'terroryści', a pro-amerykańska strona to 'bohaterzy'".
Karzai rządzi tylko za zezwoleniem watażków. Jest on „bezwstydną marionetką" i zwycięży w wyborach prezydenckich w przyszłym miesiącu, ponieważ „jeszcze nie przestał pracować dla swoich panów: USA i watażków… W tym momencie naszej historii jedyni ludzie, którzy mogą służyć jako prezydenci, to ci, których wybrał rząd USA i mafia, trzymająca władzę w naszym kraju".
Kiedy tylko traci nadzieję w parlamencie, spotyka się ze zwykłymi afgańskimi kobietami — i wraca do walki. Opowiada mi o 16-latce ze swojego okręgu wyborczego, Rahelli, która uciekła do sierocińca, założonego przy pomocy Joyi. „Jej wuj postanowił wydać ją za mąż za swojego syna, narkomana. Była przerażona. Oczywiście więc przyjęliśmy ją, kształciliśmy, pomogliśmy". Pewnego dnia pojawił się wuj, przeprosił, mówiąc, że zrozumiał swój błąd. Poprosił, by na weekend wróciła do domu, żeby spotkać się z rodziną. Joya zgodziła się — a kiedy Rahella wróciła do wioski, zmuszono ją do małżeństwa i wywieziono do innej części Afganistanu. Dowiedzieli się, że sześć miesięcy później oblała się benzyną i spaliła żywcem.
W ciągu ostatnich pięciu lat w całym Afganistanie była epidemia samospaleń kobiet. „Setki afgańskich kobiet, które spaliły się, nie tylko popełniały samobójstwo, żeby uciec od udręki, ale wołały o sprawiedliwość".
Nie pozwolono jej jednak poruszyć tych kwestii w rzekomo demokratycznym parlamencie. Fundamentalistyczni watażkowie, którzy nie mogli pokonać Joyi przy urnie wyborczej ani jej zabić, znaleźli nowy sposób na uciszenie jej. Im więcej mówiła, tym bardziej byli wściekli. Nawoływała do świeckiego Afganistanu: „Religia jest sprawą prywatną, niezwiązaną z kwestiami politycznymi i z rządem (...) Prawdziwi muzułmanie nie potrzebują, by przywódcy polityczni prowadzili ich do islamu". Joya potępia nowe prawo, głoszące amnestię za wszystkie zbrodnie wojenne popełnione w Afganistanie w ciągu ostatnich 30 lat. Mówi: „Wy, kryminaliści, po prostu dajecie sobie prawo uniknięcia więzienia". Tak więc członkowie parlamentu po prostu wykluczyli ją z parlamentu.
Było to nielegalne i niedemokratyczne — ale prezydent Hamid Karzai zatwierdził tę decyzję. „Teraz kryminalni watażkowie nie są kwestionowani w parlamencie - mówi Joya. — Czy to jest demokracja?"
Tu, na Zachodzie, wepchnięto nam „stek kłamstw" o tym, jaki jest dzisiejszy Afganistan. „Media są 'wolne' tylko, jeśli nie krytykują watażków i funkcjonariuszy" — pisze Joya w swojej książce Raising My Voice. Jako przykład podaje konkretnego regionalnego watażkę: „Jeśli napiszesz o nim cokolwiek, następnego dnia będziesz torturowany lub zabity przez watażków Sojuszu Północnego". Mitem jest twierdzenie, że dziewczynki mogą teraz chodzić do szkoły poza Kabulem. „Tylko pięć procent dziewczynek — według ONZ-u — może kształcić się do klasy 12".
I jest „fałszerstwem" mówienie, że kultura afgańska jest z natury mizoginiczna. „W latach 1950. narastał w Afganistanie ruch kobiet, które demonstrowały i walczyły o swoje prawa. Mam tutaj artykuł — mówi, przeglądając swoje notatki — z 'The New York Times' z 1959 roku. Tutaj! Tytuł brzmi: 'Afgańskie kobiety znoszą zasłonę'. Rozwijaliśmy otwartą kulturę dla kobiet, a potem obce wojny i najazdy zdławiły to wszystko. Jeśli odzyskamy niepodległość, możemy znowu zacząć tę walkę".
Wielu przyjaciół namawia ją do opuszczenia kraju zanim poszczęści się któremuś z chętnych morderców. Joya mówi jednak: „Nie mogę wyjechać, kiedy wszyscy biedni ludzie, których kocham, żyją w niebezpieczeństwie i nędzy. Nie pojadę szukać lepszego i bezpieczniejszego miejsca dla siebie, kiedy oni płoną w piekle". Przepraszając za swój angielski — który naprawdę jest znakomity — znowu cytuje Brechta: „Ci, którzy walczą, często przegrywają, ale ci, którzy nie walczą, już przegrali".
Dzisiaj walczy poza parlamentem o demokrację. Mówi jednak, że każdy afgański demokrata jest „złapany w pułapkę między dwoma wrogami. Są siły okupacyjne, które z nieba zrzucają bomby kasetowe i zubożony uran, a na ziemi są fundamentalistyczni watażkowie i talibowie, z własną bronią". Chce pomóc narastającemu ruchowi zwyczajnych Afgańczyków, którzy znajdują się pomiędzy tymi dwoma siłami i sprzeciwiają się jednym i drugim. „Z wycofaniem się jednego wroga — sił okupacyjnych — łatwiej będzie walczyć z tymi wewnętrznymi, fundamentalistycznymi wrogami".
Gdyby była prezydentem Afganistanu, zaczęłaby od przekazania wszystkich przestępców wojennych Międzynarodowemu Trybunałowi Sprawiedliwości w Hadze. „Każdy, kto morduje moje siostry i braci, powinien być ukarany — mówi — od talibów po regionalnych watażków i George’a W. Busha". Następnie poprosiłaby wszystkie wojska okupacyjne o natychmiastowe opuszczenie kraju. Mówi, że niesłuszne jest twierdzenie, iż Afganistan po prostu pogrąży się w takim wypadku w wojnie domowej. „A co z wojną domową teraz? Dzisiaj giną ludzie — popełnia się wiele, wiele przestępstw wojennych. Im dłużej obce wojska pozostaną w Afganistanie, tym gorsza dla Afgańczyków będzie ewentualna wojna domowa".
Afgańskie społeczeństwo, dodaje, jest po jej stronie. Niedawny sondaż opinii pokazał, że 60 procent Afgańczyków chce natychmiastowego wycofania NATO. Joya mówi, że wielu ludzi w Afganistanie miało wielkie nadzieje wobec Baracka Obamy - „ale w rzeczywistości intensyfikuje on politykę George’a Busha… Wiem, że jego wybór ma wielką symboliczną wartość dla walki Afroamerykanów o równe prawa, a jest to walka, którą podziwiam i szanuję. Ale dla świata nie jest istotne, czy prezydent jest czarny, czy biały; istotne są jego działania. Nie możesz jeść symbolizmu".
Joya mówi, że siłą napędową polityki USA jest geopolityka, nie zaś osobowość prezydenta. „Afganistan leży w sercu Azji, jest więc bardzo ważnym miejscem dla baz militarnych — żeby mogli łatwo kontrolować handel z innymi mocarstwami azjatyckimi, takimi jak Chiny, Rosja, Iran i tak dalej".
„Ale to może się zmienić w Ameryce", dodaje. Jest teraz pełna pasji, mówi podniesionym głosem. „Mówię Obamie — w moim rejonie 150 ludzi zostało zabitych przez wojska USA w jednym incydencie. Gdyby twoja rodzina była tam, czy wysłałbyś jeszcze więcej wojska, jeszcze więcej bomb? Twój rząd wydaje 18 milionów dolarów, żeby zbudować w Bagramie drugie więzienie jak Guantanamo. Gdyby mogli tam zamknąć twoją córkę, czy budowałbyś je? Mówię Obamie — zmień kurs, bo inaczej jutro ludzie będą cię nazywali drugim Bushem".
IV „Trudno być silną przez cały czas"
„Niedobrze jest pokazać słabość moim wrogom, ale trudno jest być silną przez cały czas" — mówi Joya z westchnieniem i przesuwa ręką po włosach. Mówi tak stanowczo — z tak nadzwyczajną odwagą — że łatwo jest zapomnieć, iż była zaledwie dziewczynką, kiedy zaczęła walczyć z fundamentalizmem. Nigdy nie mogła być nastolatką. Z jej twarzy znika zajadła koncentracja i wygląda na trochę zagubioną. "Tak, moja matka jest ze mnie dumna, ale wiesz, jakie są matki — one się martwią. Kiedy mówię z nią przez telefon, jej pierwsze i ostatnie zdania zawsze brzmią 'Bądź ostrożna'".
Dwa lata temu Joya w tajemnicy wyszła za mąż. Nie może publicznie podać nazwiska swojego męża, bo go zabiją. Trzeba było sprawdzać bukiety na jej ślub, czy nie zawierały bomb. Mówi tylko, że spotkali się na konferencji prasowej „i on popiera wszystko, co robię". Nie widziała go od dwóch miesięcy. „Spotykamy się w bezpiecznych domach naszych zwolenników. Nie mogę spać w tym samym domu dwie noce pod rząd. Co wieczór jest inny dom".
Skąd bierze się taka odwaga? Zachowuje się tak, jakby odpowiedź była oczywista - twierdzi, że każdy by to zrobił. Ale nie robią. Być może bierze się z jej przekonania, że walka jest długa, a ludzkie życie krótkie, możemy więc popchnąć naszą sprawę kilka centymetrów do przodu, wiedząc, że inni podejmą pałeczkę. „Kiedy umrę, przyjdą inni. Jestem tego pewna".
Z pewnością ma silne poczucie przynależności do długiej historii walczących o wolność Afgańczyków. „Moi rodzice wybrali moje imię za Malalai z Maiwand. Była to młoda kobieta, która w 1880 roku poszła na front w drugiej wojnie angielsko-afgańskiej, żeby pielęgnować rannych. Kiedy bojownicy byli bliscy załamania się, chwyciła flagę afgańską i sama poprowadziła ludzi do walki. Padła, ale Brytyjczycy odnieśli druzgocącą klęskę i w końcu zostali wygnani".
Podczas kampanii wyborczej sama wybrała sobie inne nazwisko, żeby chronić tożsamość swojej rodziny. „Przyjęłam nazwisko od Sarwara Joya, afgańskiego poety i konstytucjonalisty. Spędził on 24 lata w więzieniu i został w końcu zabity, bo nie chciał wyrzec się zasad demokratycznych… W Afganistanie mamy powiedzenie: prawda jest jak słońce. Kiedy wschodzi, nikt nie może go zablokować ani ukryć".
Malalai Joya wie, że może zostać zabita każdego dnia w nowo wyzwolonym Watażko-stanie. Obejmuje mnie na pożegnanie i mówi: „Musimy być w kontakcie". Zastanawiam się jednak ponuro, czy kiedykolwiek jeszcze się spotkamy. Być może wyczuwa to, bo nagle nalega, bym jeszcze raz spojrzał na ostatni akapit jej pamiętników Raising My Voice. „Ja naprawdę tak czuję" — mówi. Czytam więc: „Gdybym zginęła, a ty postanowisz kontynuować moją pracę, jesteś zaproszona do odwiedzania mojego grobu. Nalej na niego trochę wody i krzyknij trzy razy. Chcę usłyszeć twój głos." Patrzę jej w twarz i daje mi najodważniejszy uśmiech, jaki kiedykolwiek widziałem.
Tłumaczenie: Małgorzata Koraszewska
Does God Hate Women?
After all the arguments for subordinating women have been shown to be self-serving lies, what are misogynists left with? They have only one feeble argument that is still deferred to and shown undeserving respect across the world, even by people who should know better: “God told me to. I have to treat women as lesser beings, because it is inscribed in my Holy Book.”
Ophelia Benson and Jeremy Stangroom are the editors of Butterflies and Wheels, the best atheist site on the web. In Does God Hate Women? they forensically dismantle the last respectable misogyny. They argue: “What would otherwise look like stark bullying is very often made respectable and holy by a putative religious law or aphorism or scriptural quotation . . . They worship a God who is a male who gangs up with other males against women. They worship a thug.”
Every major religion’s texts were written at a time when women were regarded as little better than talking cattle. Their words and commands reflect this, plainly and bluntly. This book starts with a panoramic sweep across the world, showing – with archetypal cases – how every religion has groups today thumping women down with its Holy Book.
To read the rest of this article, click here.
Czy Bóg nienawidzi kobiet?
Tłumaczenie: Małgorzata Koraszewska
Kiedy już pokaże się, że wszystkie argumenty na rzecz podporządkowania kobiet są wyrachowanymi kłamstwami, co pozostaje mizoginistom? Pozostaje im tylko jeden marny argument, któremu ludzie na całym świecie ulegają i okazują niezasłużony szacunek, także ludzie, którzy powinni wiedzieć lepiej: „Bóg mi tak powiedział. Muszę traktować kobiety jak niższe istoty, bo tak jest napisane w mojej Świętej Księdze”.
Ophelia Benson i Jeremy Stangroom są wydawcami Butterflies and Wheels , najlepszej witryny ateistycznej w sieci. W książce Czy Bóg nienawidzi kobiet? w sposób zabójczy demontują tę ostatnią, szanowaną mizoginię. Piszą oni: „To, co inaczej wyglądałoby na wielkie znęcanie się, często uzyskuje szacowność i świętość dzięki rzekomym prawom religijnym, aforyzmom lub cytatom z pism świętych (…) Czczą oni Boga, który jest mężczyzną i który zmawia się z innymi mężczyznami przeciwko kobietom. Czczą oprycha”.
Wszystkie teksty głównych religii napisano w czasach, kiedy kobiety uważano za coś niewiele lepszego od mówiącego bydła. Ich słowa i nakazy odzwierciedlają to wyraźnie i otwarcie. Książka Benson i Stangrooma zaczyna się od panoramicznego oglądu całego świata i pokazuje – na klasycznych przykładach – jak dzisiaj każda religia ma grupy walące w kobiety swoją Świętą Księgą.
W stanie Zafara w północnej Nigerii ciężarna 13-letnia dziewczynka Bariya Ibrahim otrzymała w 2001 roku 180 batów, po tym jak jej ojciec stręczył ją klientom. Prokurator generalny powiedział: „Takie jest prawo Allaha, nie musimy się więc o nic martwić”. W Jerozolimie ultra ortodoksyjni Żydzi ustanowili „policję skromności”, która terroryzuje młode kobiety rozmawiające z mężczyznami lub pokazujące normalne części swoich ciał. Włamują się do ich domów, jeśli widziane są z mężczyznami; każą im siedzieć z tyłu w autobusach, z daleka od mężczyzn; a także, w jednym niedawnym przypadku, oblali kwasem twarz 14-letniej dziewczynki.
Na obszarach Indii, na których nadal dominuje ortodoksyjny hinduizm, wdowa powinna popełnić samobójstwo, kiedy umiera jej mąż lub odizolować się w aśramie. Siedemdziesięcioletnia kobieta, Radha Rani Biswas, uciekła i żebrze teraz na ulicach Vrindavan. Mówi ona: „Mój syn mi powiedział: ‘Jesteś stara. Kto cię będzie karmił? Idź sobie’. Co miałam zrobić? Mój ból jest bezgraniczny”. I tak ciągnie się katalog boskiej mizoginii, przechodząc przez katolicyzm, mormonizm i inne religie. Benson i Stangroom piszą: „Religia niekoniecznie zapoczątkowuje idee o podporządkowaniu kobiet, ale nadaje im aurę słuszności i czyni je ‘świętymi’, a więc każda ich krytyka powoduje oburzenie”.
Autorzy metodycznie omawiają wymówki oferowane dla tych jawnych pogwałceń praw człowieka przez ludzi religijnych i ich apologetów.
Pierwszą – szczególnie ukochaną przez Watykan i islamistów – jest to, że kobiety nie są traktowane gorzej, a tylko „inaczej”. Twierdzą oni, że uwięzienie kobiety w domu zgodne jest z jej specjalną „godnością”. Jest to jednak nadużycie języka. Jak zauważają autorzy: „Trwałe przypisanie do ograniczonej i mniejszej roli w świecie, nie jest tym, co normalnie rozumie się przez ‘godność’ (…) Niewielkie rozmiary, intymność i bliskie związki w domu są cenne, ale nie wtedy, kiedy jest się na stałe do nich przypisaną”.
Religijni mizoginiści twierdzą następnie, że sprzeciwianie się takiemu łamaniu praw człowieka jest „rasistowskie” lub „imperialistyczne”. Beztrosko ignorują — bardzo głośne — protesty kobiet przeciwko takiemu traktowaniu w tych kulturach. Nie protestują one przeciwko uwięzieniu we własnych domach, okaleczeniu swoich genitaliów lub byciu kamieniowane za stosunki seksualne dlatego, że tak im powiedział biały człowiek. Benson i Stangroom dobrze to formułują: „Wielokulturowość z definicji czyni fetysz z kultur, a jest niemal niemożliwe zrobienie tego bez traktowania ich jako monolity. Gdy tylko przyznajesz, że we wszystkich kulturach istnieje wewnętrzna różnica zdań i nonkonformizm, cała idea chronienia danej kultury i poważania jej załamuje się w niekoherencji.”.
Wtedy pojawiają się łagodniejsi, milsi apologeci religii. Mówią oni, że mizoginiści po prostu źle interpretują święte teksty, które w rzeczywistości mówią o miłości, współczuciu i dobroci. Autorzy książki wskazują jednak, że z pewnością nie chodzi tu o Boga z tekstów, które nakazują swoim wyznawcom popełniać masowe morderstwa, włącznie z zabijaniem kobiet i dzieci, i wyraźnie stwierdzają, że kobiety są gorszymi istotami.
Tak więc, aby bronić swojego Boga, apologeci często muszą kłamać na temat tego, co On i Jego Prorocy „mówią” w swoich tekstach. Na przykład Cherie Blair twierdziła podczas wykładu: „Nie jest powiedziane w Koranie, że mężowie mogą bić swoje żony”. Ale to jest powiedziane zupełnie wyraźnie. Koran stwierdza: „Jeśli obawiasz się arogancji ze strony swoich żon, przypomnij im [o nauczaniu Boga], potem zignoruj je idąc do łóżka, a potem uderz je”.
Karen Armstrong – jedna z najbardziej upartych obrończyń przesądu – wielokrotnie twierdziła, że Mahomet był wyzwolicielem kobiet. Niemniej, jak wyjaśnione jest w Hadis (wypowiedzi Mahometa i opowieści o jego życiu) poślubił on małe dziecko, a kiedy dostał dwie niewolnice, brzydką oddał przyjacielowi, a piękną Maryam zatrzymał dla własnych uciech seksualnych. Dziwny to model emancypacji kobiet: spać z dziećmi i niewolnicami.
We wszystkich religiach są ludzie, którym udało się – dzięki teologicznym wygibasom – porzucić dosłowne odczytywanie tekstu i wynaleźć mniej obrzydliwego w Boga, by w niego wierzyć. Nie do ateisty należy powiedzenie, że jedna z tych grup ma rację, a druga się myli, bo uważamy, że obie się mylą. Możemy zauważyć, że im mniej dosłowna wiara człowieka, tym łatwiej żyć obok niego, ale możemy dyskredytować dosłowne traktowanie świętych ksiąg i wspierać reformy tylko wtedy, kiedy będziemy uczciwi w kwestii sformułowań tych ksiąg, zamiast samych prób zmiękczania wierzących.
Benson i Stangroom, wystrzeliwszy tę salwę długości książki, pozostawiają religijną nienawiść kobiet w ruinie. Każdy, kto nie ma umysłu przyćmionego przesądami, dojdzie do wniosku, że taka bigoteria nie zasługuje ani na szacunek, ani na poważanie. Nie zasługuje na broniące ją dzisiaj tabu wobec wypowiedzi krytycznych. Zasługuje na coś przeciwnego: pogardę – i nieustępliwy, twardy sprzeciw.
The strange appeal of the conspiracy theory - and why it wastes our time
This is the age of the conspiracy theory. In the interstices of the internet, no global event happens by accident – or as it seems at first glance – any more. While the truth is slowly getting its boots on, a paranoid counter-narrative is broadbanded across the world in a flash. We can all offer a list of conspiracies we have been told in a confidential whisper, backed up by a blizzard of small incongruent questions that are scraped together to make a fantastical answer. The 9/11 massacres were the Bush Administration’s Reichstag fire, carried out by the CIA to provide a pretext for invading the Middle East. The 2004 tsunami was caused by secret Israeli nuclear tests. Diana was killed for carrying a Muslim foetus. And on, and on, into the shadows.
The journalist David Aaronovitch has been “obsessed” by conspiracy theories, he writes, since an intelligent, likeable young man he was working with told him a few years ago that the 1969 moon landings were faked by NASA in a TV studio. All of Aaronovitch’s common sense responses – why wouldn’t any of the thousands of people needed for such a hoax have gone public by now? – were met by that weary conspiracists’ nod. The lack of evidence, he was told, is simply more proof of how devious the conspiracists are. They can hide anything. They can kill anyone.
In his weighty, gloriously readable new book, he traces how these “voodoo histories” began – and where they could be leading us.
He begins with an admission that will disarm the moderate conspiracists. Quoting the writer Robin Ramsay, he says: “By far the most significant factor in the recent rise of conspiracy theories is the existence of real conspiracies.” We know that the Vatican really did cover up the rape of children – so many more people suspect they are covering up the “true lineage” of Christ. We know that President Lyndon Johnson really did fake the 1965 Gulf of Tonkin “attack” to give himself a pretext to start bombing North Vietnam – so many more people suspect the Roosevelt or Bush II administrations did the same.
Yet real conspiracies are, he notes, “dogged by failure and discovery.” Richard Nixon couldn’t even “wipe a few incriminating tapes” without being caught out. In open societies, you can’t keep the thousands of people you need for a big conspiracy quiet for long. He defines a conspiracy theory – as opposed to a real conspiracy – neatly: it is “the attribution of deliberate agency to something that is more likely to be accidental or unintended.”
He takes as the archetype of conspiracy theories the Protocols of the Elders of Zion. In the shattered Europe that staggered out of the First World War, a document began to circulate offering an overarching explanation for how this evil happened – and how it could be expunged from the face of the earth. It was an eighty page booklet that claimed to be the leaked memo of a meeting of “the Elders of Zion” – a group of senior Jews that met once a decade in a graveyard in Prague to plot the destruction of existing societies and their replacement with a Jewish-run empire.
Aaraonovitch begins each chapter about conspiracies by describing the theory vividly, as if it were true. He then shows how it was invented. The Protocols were in fact cobbled together by the Russian secret police, who plagiarised it from a novel published back in 1868. But a rubble-strewn Europe was eager for a scapegoat – and they latched onto the Jews. Even now, a thousand facts later, the anti-Semitic smears refuse to die: Aaronovitch follows them from the trenches of Europe to the cable channels of Iran.
He traces over a dozen other conspiracy theories in the same way, from the Moscow Show Trials to the World Trade Centre. Each time, conspiracy theories emerge at a time of confusion and trauma, to allow people to fit terrible new events into their existing world-view. The Bolsheviks couldn’t accept that their way of running a society produced famine and catastrophe – so they preferred to believe in a vast conspiracy of Trotskyist “wreckers” plotting to bring it down from within, and they tortured their comrades into “confessing” to it. It offered, Aaronovitch says, “a painless explanation for massive failure… If it were true, then the great problems of state socialism could be solved by rooting out the plotters.” So many people across the world were invested in believing that the Soviet Union offered a better world that they preferred to something – anything – but the truth.
Whenever a big event happens, we all have an intuitive expectation that it will have a big cause. So when, say, a President is shot, it seems impossibly empty for the cause to be one lone and lonely lunatic – but it is almost always the case. Ronald Reagan really was shot by a man who wanted to impress Jodie Foster; and John Kennedy really was shot by Lee Harvey Oswald, acting alone.
We know Oswald’s motive. He was a lonely and troubled kid who, as Aaronovitch puts it, “defected to Russia in 1961 hoping to discover a better form of society – and discovered instead the Soviet Union.” When he returned to America, he was bitter and angry, and determined that the only solution left was to tear down all forms of authority. He wanted to build an anarchistic society “without any centralized state whatsoever.” All the endless theories that he couldn’t have done it melt on examination. Take the nonsense of the “magic bullet”: Aaronovitch talks the reader through how it has been shown by scientists studying the Zapruder footage to be not just possible but highly probable that Oswald’s shots were responsible.
Conspiracy theories are theology disguised as investigation: no facts can permeate their certain stories about the world. Aaronovitch gives the example of the Irish film-maker Shane O’Sullivan, who claimed to have spotted in the footage of the Bobby Kennedy assassination senior three CIA agents mulling menacingly. He investigated the backgrounds of these CIA operatives and built an elaborate theory about why he was killed by them. The documentary was shown by the BBC and released in cinemas.
Then a small flaw emerged – the men in the footage turned out to be watch salesmen who were having a conference in the hotel that night. Oh, and one of the CIA agents he accused of committing the murder had in fact died of a heart-attack six years earlier. O’Sullivan didn’t miss a beat. He said the watch salesmen must be other CIA stooges, because their company was chaired by a former advisor to Lyndon Johnson. And they must have stolen the dead agent’s identity. Obviously. The theory – the CIA killed Kennedy – was an a priori belief; the facts will always slot into it somewhere.
When Korey Rowe, the producer of the huge 9/11 conspiracy “documentary” Loose Change, was challenged about the huge number of blatant factual errors in the film, he replied: “We know there are errors in the documentary, and we’ve actually left them in there so that people can discredit us and do the research for themselves.”
When a conspiracy theory is finally, fatally debunked, its adherents often simply fall silent and find another target. Aaraonovitch offers the case of Hilda Murrell, a 78 year old British woman who murdered in 1984 when she was in the middle of invest8igating the threat a nuclear power station posed to public safety. The case became a cause celebre – there were three plays, a novel, and several documentaries detailing the “cover up.” And then in 2003 – when the case was largely forgotten – the police used new DNA technologies on the old evidence. It led them to a 37 year old labourer with a long criminal record, who claimed that – although he was at the scene – it was his brother who killed her. He is now serving a life sentence for murder.
Aaronovitch fillets conspiracy theories brilliantly – but ultimately for the wrong reason. He complains they “eventually add up to an idea of the world in which the authorities, including those who we elect, are systematically corrupt and untruthful.” In the place of excessive incredulity, he offers an unnecessary credulity. Some of the fiercest critics of conspiracy theories have been the very writers who are boldest and best at exposing real conspiracies – I.F. Stone, Noam Chomsky, and George Monbiot, for example. They know that by swallowing any old anti-government nonsense, activists waste their energy – and fail to expose real crimes by governments. You can be equally sceptical of authority and scornful of empty conspiracy theories: there is no contradiction.
Indeed, it is this flaw that leads Aaronovitch to leave a hole in his otherwise-compelling book. ‘Voodoo Histories’ purports to be an account of how conspiracy theories shape history – but it leaves out the most history-scarring conspiracy theory of our age. The Bush administration concocted a story that Saddam Hussein’s agents had met with 9/11 hijacker Mohammed Atta. In order to get “proof”, we now know they tortured captured Islamists into “confessing.” On the basis of this conspiracy theory, a war was launched.
Yet Aaronovitch doesn’t peer into this theory – or even mention it. He supported the war, and it would have added an extra layer of depth if he had admitted that he too fell for a conspiracy theory, as we all do sometimes, and teased out the reasons why. Instead, he charges off to condemn the Liberal Democrat MP Norman Baker for claiming Dr David Kelley was murdered for his views on Iraq – a theory that is ridiculous, but has harmed nobody.
Aaronovitch returns to form in his conclusion. He argues that we keep returning so obsessively to conspiracy theories because they are, paradoxically, reassuring. “Paranoia”, he writes, “is actually the sticking plaster we fix to an altogether more painful wound”: the knowledge that life is chaotic and random and nobody is in charge. Drive into a wall, and you will die, even if you are a Princess. Get shot by a maniac, and your story will end, even if you are a President. Sit in a tower in Manhattan when a plane hits, and you will burn, no matter how rich you are. We can all be killed in a second, for nothing, by next-to-nothing. Faced with this fact, it is actually more soothing to fantasize that there is a force ordering the universe and controlling it all – even if that force is demonic. As Susan Sontag said: “I envy paranoids. They actually feel someone is paying attention to them.”
Dear God, stop brainwashing children
Let us now put our hands together and pray. O God, we gather here today to ask you to free our schoolchildren from being forced to go through this charade every day. As you know, O Lord, because You see all, British law requires every schoolchild to participate in "an act of collective worship" every 24 hours. Irrespective of what the child thinks or believes, they are shepherded into a hall, silenced, and forced to pray – or pretend to.
If they refuse to bow their heads to You, they are punished. This happened to me, because I protested that there is no evidence whatsoever that You exist, and plenty of proof that shows the texts describing You are filled with falsehoods. When I pointed this out, I was told to stop being "blasphemous" and threatened with detention. "Shut up and pray," a teacher told me on one occasion. Are you proud, O Lord?
Forcing children to take part in religious worship every day is a law worthy of a theocracy, not a liberal democracy where 70 per cent of adults never attend a religious ceremony. That's why the Association of Teachers and Lecturers – one of the teachers' unions – has recently moved to ask the Government to stop forcing its members to take part in this practice.
Why does this anachronism persist in this blessedly irreligious country? For all their whining that they are "persecuted", the religious minority in Britain are in fact accorded remarkable privileges. They are given a bench-full of unelected positions in the legislature, protection from criticism in the law, and vast amounts of public money to indoctrinate children into their belief systems in every school in the land.
I can understand why the unelected, faltering religious institutions cling to this law so tightly. When it comes to "faith", if you don't get people young, you probably won't ever get them. Very few people are, as adults, persuaded of the idea that (say) a Messiah was born to a virgin and managed to bend the laws of physics, or that we should revere a man who at the age of 53 had sex with a nine-year-old girl. You can usually only persuade people of this when they are very young – a time when their critical and rational faculties have not yet been developed – and hope it becomes a rock in their psychological make-up they dare not pull out.
But why do the rest of us allow this fervent 5 per cent of the population to force the rest of our kids to follow their superstitions? Parents can withdraw their children if they choose – but that often means separating the child in an embarrassing way from her friends and exposing them to criticisms from the school, so only 1 per cent do it. Most don't even know it is an option.
More importantly still, why is worship forced on 99 per cent of children without their own consent or even asking what they think? As the author Richard Dawkins has pointed out many times, there are no "Christian children" or "Muslim children". I was classed as "Christian" because my mother is vaguely culturally Christian, although at every opportunity I protested that I didn't believe any of it. Children are not born with these beliefs, as they are born with a particular pigmentation or height or eye colour. Indeed, if you watch children being taught about religion, you will see most of them instinctively laugh and ask perfectly sensible sceptical questions that are swatted away – or punished – by religious instructors.
I am genuinely surprised that no moderate religious people have, to my knowledge, joined the campaign to stop this compelled prayer. What pleasure or pride can you possibly feel in knowing that children are compelled to worship your God? Why are you silent?
The prayer-enforcers offer a few arguments in their defence. At first, they claim it instils "moral values" in children. The scientist Gregory S Paul produced a detailed study in 2005 to find out if rates of murder and rape went up as levels of religion went down. He found the exact opposite. On detailed international comparisons, the more religious a country is, the more likely you are to be stabbed or raped there. There isn't necessarily a causal relationship – but it blasts a bloody hole in this claim.
Of course, if you actually followed the morality explicitly commanded by the Bible, Torah and Koran, you would kill adulterers, gay people, apostates, and disobedient children and be sent to prison. Thankfully, the vast majority of religious believers long since decided to disregard much of "God's word", because it is manifestly appalling, and read it metaphorically. But you have to strip away an awful lot of the texts as metaphor before you get to a few bland lessons about being nice to each other. Can't we get the lessons about niceness from somewhere else, without the bogus metaphysics and endless injunctions to kill our friends?
Once the morality defence dissolves, the religious switch tack, and claim that children indoctrinated into religion perform better academically. As "proof", they point to the fact that faith schools perform somewhat better on league tables. It's true – but look a little deeper.
There have been two detailed studies of this, by the conservative think tank Civitas, and the Welsh Assembly. They found faith schools get better results for one simple reason: they use selection to cream off highly motivated children of the wealthy and weed out difficult, poor or unmotivated students who would require more work. Once you take into account their "better" intakes, faith schools actually underperform academically by 5 per cent (and that's before you factor in all the other problems they cause).
I am absolutely not saying that schools should teach children to be atheists. No. Schools should take no position on religion. They should be neutral, and equip children with the thinking skills – asking for evidence, and knowing how to analyse it rationally – that will enable them to make up their own minds, when they wish, beyond the school gates. How can a religious person object to that, without admitting that open-minded, evidence-seeking adults would see through their claims in a second?
And so, O Lord, I ask you – and the British Government – to set our children free, at last, from being forced to worship You. Amen – and hallelujah
Why the Wicked Witch Isn't Dead
The first witch I ever met was 14 years old and shivering. Clarice was brought before me—tiny, frozen, and swaddled in a wide white cardigan—in a church in the wreckage and rubble of the Congo war, as irrefutable proof of the cause of the catastrophe unfolding all around us. Her priest, Papa Enoch Boonga, explained before a gravely nodding congregation that the girl had been possessed by Satan, who would drag everyone around her into the abyss until he and his Armies of Evil were starved, burned, and whipped out of her.
In a dull, blank rote, Clarice told me how she had let the demons enter her at the age of 12. One night, her late grandmother had appeared before her, at the end of her bed, and offered her a biscuit to eat. She promised Clarice that if she only swallowed it, she would become more powerful. But it was a trick. As soon as she ate it, she was betrothed to Satan and forced to do his work on earth. He forced her to jinx her father, making it impossible for him to get a job. Satan forced her to kill her little sister by giving her a deadly fever.
Clarice had at first denied her intimacy with the devil, Papa Enoch told me disapprovingly. She protested it wasn't true. But he finally made her "admit" it, through a process of starvation and torture. I asked Clarice softly whether she really believed she had done all these things. "Yes," she said. "I do."
To read the rest of this article, click here to see it at Slate.
Sui pirati vi stanno ingannando
Chi immaginava che nel 2009, i governi del mondo avrebbero dichiarato una nuova Guerra ai Pirati? Mentre leggete questo, la Marina Reale Britannica - appoggiata dalle navi di più di due dozzine di paesi, dagli USA alla Cina - sta navigando nelle acque somale per combattere degli uomini che ancora raffiguriamo come furfanti della pantomima del pappagallo sulla spalla. Presto combatteranno le navi somale ed anche inseguiranno i pirati sulla terraferma, in uno dei più disintegrati paesi sulla terra.
Ma dietro le stranezze da linguaggio dei pirati di questa storia, vi è uno scandalo non rivelato. La gente che i nostri governi etichettano come "una delle grandi minacce dei nostri tempi" hanno una storia straordinaria da raccontare - e qualche buon diritto dalla loro parte.
I pirati non sono mai stati affatto quel che pensiamo siano. Durante l'"età d'oro della pirateria" - dal 1650 al 1730 - l'idea del pirata come rapinatore insensato e selvaggio che oggi persiste è stata creata dal governo britannico in un grande sforzo di propaganda. Molte persone comuni la ritenevano falsa: i pirati erano spesso liberati con la forza dalla forca da folle sostenitrici. Perché? Cosa potevano capire che noi non possiamo?
Nel suo libro "Furfanti di tutti i paesi", lo storico Marcus Rediker studia attentamente le testimonianze per scoprirlo. Se allora diventavi un mercante o un marinaio - strappato dalle banchine dell'East End di Londra, giovane ed affamato - finivi in un inferno di legno galleggiante. Lavoravi tutte le ore su una nave ristretta e mezza affamata e se rallentavi il ritmo per un secondo, l'onnipotente capitano ti avrebbe frustato con il gatto a nove code. Se ti rilassavi regolarmente, potevi essere gettato in mare. Ed alla fine di mesi o anni di questo, eri spesso truffato sui tuoi salari.
I pirati sono state le prime persone a ribellarsi contro questo mondo. Si sono ammutinati contro i loro tirannici capitani - e hanno creato un modo diverso di operare sui mari. Una volta che avevano una nave, i pirati eleggevano i loro capitani e prendevano tutte le loro decisioni collettivamente. Suddividevano le loro ricompense in ciò che Rediker chiama "uno dei progetti più egualitari per la disposizione delle risorse che si trovi in qualsiasi luogo nel 18° secolo".
Comprendevano persino schiavi africani fuggiti e vivevano con loro come pari. I pirati dimostravano "piuttosto chiaramente" - e sovversivamente - che le navi non dovevano essere dirette nella maniera brutale ed oppressiva della marina mercantile e della marina reale". E' per questo che erano popolari, nonostante fossero dei ladri improduttivi.
Le parole di un pirata dell'età perduta - un giovane britannico di nome William Scott - dovrebbero risonare in questa nuova età della pirateria. Giusto prima di essere impiccato a Charleston, Sud Carolina, disse: "Quello che ho fatto è stato di impedire a me stesso di perire. Sono stato costretto ad entrare nella pirateria per vivere".
Nel 1991, il governo della Somalia - nel Corno d'Africa - crollò. Da allora i suoi 9 milioni di abitanti barcollano nell'inedia - e molte delle forze più ignobili del mondo occidentale hanno visto questo come una grande opportunità per rubare la riserva alimentare del paese e per scaricare i nostri residui radioattivi nei loro mari.
Si: residui radioattivi. Appena il governo era finito, delle misteriose navi europee cominciarono ad apparire al largo delle coste della Somalia, a scaricare grandi serbatoi nell'oceano. La popolazione costiera ad ammalarsi. Al principio soffrivano di strane infiammazioni della pelle, nausea e bambini deformi. Quindi, dopo lo tsunami del 2005, centinaia dei barili scaricati e sgocciolanti si depositarono sulla spiaggia. La gente cominciò a soffrire di malattie causate dall'irradiamento e più di 300 morirono.
Ahmedou Ould-Abdallah, l'inviato dell'ONU in Somalia, mi racconta: "Qualcuno sta scaricando qui materiale nucleare. Vi sono anche piombo e metalli pesanti come cadmio e mercurio - dite voi". Molto di questo è rintracciabile agli ospedali ed alle fabbriche europee, che pare lo passino alla mafia italiana perché lo "sistemi" a buon prezzo. Quando ho chiesto a Ould-Abdallah cosa stessero facendo su questo i governi europei, ha affermato con un sospiro: "Nulla. Non vi sono state nessuna rimozione, nessun risarcimento e nessuna prevenzione".
Allo stesso tempo, altre navi europee depredano i mari della Somalia della loro maggiore risorsa: il pesce. Abbiamo distrutto le nostre riserve di pesce con il sovrasfruttamento - ed ora siamo passati alle loro. Oltre $300 milioni di valore di tonno, gamberetti, aragoste ed altri animali marini vengono rubati ogni anno da grandi pescherecci che assalgono illegalmente i non protetti mari della Somalia.
I pescatori locali hanno perduto improvvisamente i loro mezzi di sussistenza e stanno soffrendo la fame. Mohammed Hussein, un pescatore della città di Marka, 100 km a sud di Mogadiscio, ha raccontato alla Reuters: "Se non si fa niente, presto non vi sarà molto pesce rimasto nelle nostre acque costiere".
Questo è il contesto del quale sono emersi gli uomini che chiamiamo "pirati". Tutti concordano che erano dei comuni pescatori somali che al principio hanno preso i motoscafi per cercare di dissuadere i trasportatori ed i pescherecci, o almeno levare su di essi una "tassa". Chiamano se stessi la Guardia Costiera Volontaria della Somalia - e non è difficile capire perché.
In una surreale intervista telefonica, uno dei leader dei pirati, Sugule Ali, ha dichiarato che il loro motivo era "fermare la pesca e lo scarico illegali nelle nostre acque ... Non ci consideriamo banditi del mare. Consideriamo che i banditi del mare siano quelli che pescano e scaricano illegalmente nei nostri mari e gettano immondizia nei nostri mari e portano armi nei nostri mari". William Scott comprenderebbe queste parole.
Non, questo non rende giustificabile la presa di ostaggi e, si, alcuni sono chiaramente soltanto dei banditi - specialmente quelli che hanno ritardato il traffico delle vettovaglie del Programma Mondiale Alimentare. Ma i "pirati" hanno l'appoggio schiacciante della popolazione locale per una ragione. Il sito di notizie somalo indipendente WardherNews ha condotto la migliore ricerca che abbiamo su quello che pensano i somali comuni - e ha scoperto che il 70% "appoggiava fortemente la pirateria come una forma di difesa nazionale delle acque territoriali del paese".
In America, durante la guerra rivoluzionaria, George Washington ed i padri fondatori dell'America pagavano dei pirati per proteggere le acque territoriali americane, perché non avevano nessuna marina o guardia costiera proprie. La maggior parte degli americani li appoggiava. E' così differente?
Ci aspettavamo che i somali affamati stessero fermi passivamente sulle loro spiagge, a remare con la pagaia nei nostri rifiuti nucleari e a guardarci portar via il loro pesce da mangiare nei ristoranti di Londra, Parigi e Roma? Non abbiamo agito per quei crimini - ma quando alcuni dei pescatori hanno reagito scompigliando il corridoio di transito per il 20% del rifornimento petrolifero mondiale, abbiamo cominciato a strillare dei "cattivi". Se vogliamo veramente occuparci della pirateria, dobbiamo fermarne la causa alla radice - i nostri crimini - prima di mandare le cannoniere ad estirpare i criminali della Somalia.
La storia della guerra alla pirateria del 2009 è stata riassunta nel modo migliore da un altro pirata, che visse e morì nel quarto secolo A.C. Fu catturato e portato da Alessandro Magno, che chiese di sapere "cosa intendesse prendendo possesso del mare". Il pirata sorrise e rispose: "Quel che tu intendi prendendo l'intera terra: ma poiché io lo compio con una piccola nave, vengo chiamato un ladro, mentre tu, che lo fai con una grande flotta, sei chiamato un imperatore".
Ancora una volta, oggi entrano in porto le nostre grandi flotte imperiali - ma chi è il rapinatore?
Johann Hari
Poscritto: Alcuni commentatori sembrano stupefatti dal fatto che entrambe lo scarico di rifiuti tossici ed il furto del pesce stiano avvenendo nello stesso luogo - non renderebbe questo contaminato il pesce? Di fatto, la linea costiera della Somalia è estesa, si allunga per 3.300 km (più di 2.000 miglia). Immaginate quanto sarebbe facile - senza nessuna guardia costiera o esercito - rubare pesce dalla Florida e scaricare rifiuti nucleari in California e vi farete un'idea. Questi fatti stanno avvenendo in posti diversi ma con lo stesso spaventoso effetto: morte per i locali e stimolo alla pirateria. Non vi è nessuna contraddizione.
Our racist adoption rules leave black children festering in care
For weeks now, we have all been talking about whether Madonna should be allowed to adopt a Malawian child – and discreetly ignoring the on-going adoption scandal here, right in front of us. In Britain, thousands of black children are being left unloved in our atrocious care system, when there are parents outside who desperately want them. The parents have one ‘flaw’ – they are white.
We have a system of racial Apartheid in our adoption system that would be illegal in any other area of British life. Adoption agencies have ruled that ethnic minority children must be placed with parents who “understand their culture”, and if no such parents are available, it’s better to keep them in care. As a result, while 93 percent of white kids are adopted within three years, only 73 percent of black children are. The kids left behind are scarred all through their lives: children in care are far more likely to go to prison than to university.
How does a child’s skin pigmentation mark them out as belonging to a different “culture”? Do I have a different culture to my black friends and neighbours? Do you? This is BNP logic – applied by people in the adoption agencies who apparently believe they are being liberal and caring. In reality, we are all part of one complex, richly intertwined culture, and our rainbow of skin colours should make no difference, except to racists.
Yet the adoption agencies claim that black children raised by loving white parents will be “confused.” Barack Obama was raised primarily by his white grandparents. Is he confused? Brian Belo, the sweet and gentle winner of Big Brother in 2007, was raised by loving white adopted parents. Is he confused?
Back in 1996, Bill Clinton banned the delaying of adoptions in order to racially profile parents. Is it beyond the British adoption agencies to do the same? I believe this logic applies internationally too. I have been thinking about adopting a child for a long time, especially after I stumbled across an orphanage in the Congo when reporting on the war there. Hundreds of tiny scarred children with distended bellies waddled around alone and traumatised. The lone woman who ran the orphanage told me she was delighted to have been able to construct a new building. I congratulated her – until she told me it was their morgue.
Does anybody think those children are better off left there to die, than with loving parents – in Britain, or anywhere else – who happen to have a different skin colour? Wouldn’t even Madonna be better? Of course it needs to be tightly regulated – but carving up the world’s children according to ‘race’ and nationality and saying they have to stick to their own kind isn’t progress; it’s a nasty form of regression.
In Britain, we have come a long way in opening up the adoption system in the past few years. Gay parents are now accepted as offering loving, accepting homes, as we should be. Yet we still allow a set of adoption guidelines that could have been drafted by Hendrik Verwoerd, the founder of Apartheid. It is time our adoption agencies discovered their Nelson Mandela.
This article was accompanied by some shorter boxes by me on other subjects...
Box I
I must stop eavesdropping on other Londoners’ conversations on the bus. On Tuesday, I heard two women confidently jabbering that Jade Goody’s illness was “just a publicity stunt” and “all for the money.” I leaned over and said, as politely as I could, “You do realise she’s dead, and buried?” One woman tutted; the other said, “That’s what they want us to think.” Do they think she will rise like Lazarus next week to claim a £500,000 back-from-the-dead Hello magazine splash? Don’t listen on buses; it’ll addle your brain.
Box II
There is nothing more boring than people who talk about their mobile phones, but mine has turned on me, and I must yelp. My mobile – my constant companion, my umbilical chord, my love – has turned out to be a prude. It will memorize any new word that comes along – excerpt swear words. It simply refuses to store them, as if it is a primary school teacher trying to clean up my language. Why? I’ve had to get used to my friends texting back: ‘What is a ‘ducking aunt’ and what’s so wrong with it?’
Box III
I have a dilemma. Every time one of the gorgeous, perfect little musicals from the tiny Menier Chocolate Factory transfers to the West End, I wonder – should I see it again? The startling thing about the Chocolate Factory is that you can see every flicker of emotion on the performers’ faces: you are virtually sitting on their laps. It means they can make musicals more subtle, more still, less showy – perfect for the complex works of Stephen Sondheim like ‘A Little Night Music.’ But can it transfer to a big stage? At the Menier, seeing Maureen Lipman perform a three minute song while sitting perfectly still in a wheelchair is magical; from three miles back in the Gods, will it simply look static and blank?
How To Spot A Lame, Lame Argument
There is one particular type of bad argument that has always existed, but it has now spread like tar over the world-wide web, and is seeping into the pubs, coffee shops and opinion columns everywhere. It is known as ‘what-aboutery’ – and there was a particularly ripe example of it in response to one of my articles last week.
As a rhetorical trick, it is simple. Anyone can do it, and we are all tempted sometimes. When you have lost an argument – when you can’t justify your case, and it is crumbling in your hands – you snap back: “But what about x?”
You then raise a totally different subject, and try to get everybody to focus on it – hoping it will distract attention from your own deflated case.
So whenever I report on, say, atrocities committed by Israel, I am bombarded with e-mails saying: “But what about the bad things done by Muslims? Why do you never talk about them?” Whenever I report on the atrocities committed by Islamists, I am bombarded with e-mails saying: “But what about Israel? Why do you never write about the terrible things they do?” And so it goes on, whatever the subject, in an endless international shifting of blame, united in the cry: “What about them! Talk about them instead!”
This argument is almost always disingenuous. How do I know? Because when you write back and explain that, why, I do actually criticize Islamists/Israel/the US/China/whoever-you-have-picked-out-randomly, and here are the articles where I do it, nobody ever writes back and says: fair enough; you consistently condemn human rights abuses, no matter who commits them. No. They scrape around for another “what about.” What about Tibet? What about Sri Lanka? What about North Korea? This list never ends, as the other side tries to draw your attention further and further from what you were discussing.
HufPo readers have just seen a classic example. Last week I reported from Dubai, pointing out that this glittering city was built on what Human Rights Watch calls “slavery” – bitterly poor people who are conned into going there and forced to stay by a medieval dictatorship. Amongst others, I interviewed an Emirati man called Sultan al-Qassemi who passionately defended this system, saying that it is absolutely right that these workers are blasted with water cannons, arrested, and deported if they try to strike against their slavery-style conditions.
He did not react to my article by responding to the many criticisms I made of Dubai. He can’t. He knows they are true. Instead he wrote a post for HufPo asking: But what about Britain? He listed many things wrong with Britain – homelessness, detention without trial, the abuse of trafficked workers – and cried: talk about them instead!
As it happens, I have criticized all these things about Britain myself, in the British press, and in publications across the world. The difference is – Sultan doesn’t oppose the appalling things about his own country. He cheers them on – and all he can do to distract from this shameful fact is to try to change the subject.
The best way to respond to what-aboutery is to state a simple truth. Say it slowly: there can be more than one bad thing in the world. You can oppose American atrocities, and Chinese atrocities. You can be critical of Israel, and of Islamism. You can condemn Dubai’s system of slavery, and the fact people are detained without trial in Britain. You can stand independent of governments – including your own – and criticize anyone who chooses to abuse human rights. The world is not divided into a Block of Light, and a Block of Darkness; you don’t have to pick a tribe and defend its every action.
So whenever you hear the cry “But what about…!”, you can reply: what about we ignore this crude attempt to change the subject, and focus on the subject in hand?
Johann Hari is a writer for the Independent. To read more of his articles, click here.
¿Porqué debería respetar esas religiones opresivas?
Traducción por:
hiroko y Mario Pena
Poco a poco el derecho a criticar la religión se disuelve en la nada. En todo el mundo, los pequeños avances del secularismo -el que nos proporciona espacio para dudar, para preguntar, para componer nuestras propias ideas- se ven reducidos por demandas beligerantes de “respeto” para la religión. Acaba de registrarse un hito histórico que nos muestra hasta dónde nos han empujado. El Comisionado de la ONU supuesto guardián global de la libertad de expresión, ha visto redefinidas sus funciones… para ponerle del lado de los censores religiosos.
La Declaración Universal de los Derechos Humanos estableció hace 60 años que “un mundo en el que los seres humanos disfruten de libertad de expresión y de creencias, es la más alta aspiración del pueblo”. Era una Carta Magna para la humanidad - y detestada por quienes violan los derechos humanos. Hoy, la dictadura china lo llama “occidental”, Robert Mugabe “colonialista”, y Dick Cheney “anticuada”. Los paises del mundo han sido cronicamente incapaces de ponerla en práctica - pero el documento se ha mantenido por las Naciones Unidas como el último estándar contra el cual medirnos a nosotros mismos. Hasta ahora.
Comenzando en 1999, una coalición de tiranos islamistas, liderados por Arabia Saudí, exigieron que las normas fueran reescritas. Decidieron que la demanda de que cualquiera fuera capaz de pensar y hablar libremente fallaba a la hora de “respetar” las “sensibilidades únicas” de los religiosos - por lo que establecieron una Declaración Islámica de los Derechos Humanos alternativa. Insistía en que únicamente puedes hablar dentro de “los límites de la [ley] shariah. No está permitido difundir o diseminar falsedades que conlleven la abominación o la traición a la comunidad islámica”.
En otras palabras, puedes decir lo que quieras, siempre que sea precisamente aquello que los reaccionarios mulás te cuentan que digas. Esta declaración deja claro que no existe igualdad para las mujeres, homosexuales, no musulmanes o apostatas. Ha sido respaldada por el Vaticano y un conjunto de fundamentalistas cristianos.
Increiblemente, están teniendo éxito. Al relator de las Naciones Unidas para los Derechos Humanos le ha sido encomendado la labor de exponer y poner en evidencia aquellos que impiden la libertad de expresión; incluyendo lo religioso. Pero el delegado pakistaní demandó recientemente que en la descripción de su trabajo fuera cambiada de tal manera que pueda buscar y condenar “abusos de libertad de expresión” incluyendo “la difamación hacia las religiones y los profetas”. El consejo estuvo de acuerdo; así que el trabajo ha dado la vuelta. En lugar de condenar a ls personas que querían asesinar a Salman Rushdie, tendrán que condenar al mismo Salman Rushdie.
Ya no está permitido que cualquier cosa que pueda ser considerada “religiosa” sea sujeto de discusión en las Naciones Unidas; y prácticamente cualquier cosa puede considerarse religiosa. Roy Brown, de la Unión Internacional de Humanista y Ética trató de proponer temas como la lapidación de mujeres acusadas de adulterio, o el matrimonio infantil. El delegado egipcio se puso en pie para anunciar que la discusión de la shariah “no iba a producirse” y que “el Islam no sería crucificado en ese consejo”; y a Brown se le ordenó silencio. Por supuesto, las primeras víctimas de encerrar la libertad de expresión entorno al Islám, con el permiso de Naciones Unidas, son musulmanes ordinarios.
He aquí una serie de nociones aleatorias de la pasada semana en países que han demandado este cambio. En Nigeria, mujeres divorciadas son arrojadas de forma rutinaria de sus casas y privadas de todo, impedidas de ver a sus propios hijos, así que un gran grupo de ellas quisieron elevar una protesta; pero la policía de la Sharia declaró que era “anti islámico” y que los manifestantes serían golpeados y flagelados. En Arabia Saudí, el mayor alto rango del gobierno aprobó lo dicho por un clérido en el sentido de que era perfectamente aceptable que hombre mayores se casaran con niñas de 10 años, y que aquellos que no estuvieran de acuerdo fueran silenciados. En Egipto, el blogger musulman Abdel Rahman fue capturado, encarcelado y torturado por discutir sobre lograr un Islam reformado que no impusiera la shariah.
A la gente que demanda respeto por la cultura musulamana, le pregunto: ¿Qué cultura musulmana? ¿La de esas mujeres o sus hijos, la de los bloggers, o la de sus opresores?
Tal y como el defensor del secularismo establece: “El auténtico objetivo de estos esfuerzos no es del proteger los sentimientos de los musulmanes, sino el proteger estados Islámicos anti liberales de cargos por abusos contra los derechos humanos, y para silenciar las voces de aquellos disidentes internos que piden más gobierno secular y libertad.”
Aquellos de nosotros con con mayor pasión apoyamos a las Naciones Unidas deberíamos estár completamente escandalizados por todo esto.
Apoyando estas “reformas” se dan unas nociones que se filtran incluso en las sociedades democráticas, en el sentido de que el ateismo y la duda son semejantes al racismo. Hoy tan pronto como una creencia religiosa es criticada, sus adeptos dicen ser víctimas de los “prejuicios”, y su escándalo está siendo incrementalmente apoyado por leyes.
Todas las personas merecen respeto, pero no así todas las ideas. Yo no respeto la idea de que un hombre naciera de una virgen, anduviera sobre el agua y resucitara de entre los muertos. No respeto la idea de que deberíamos seguir a un “profeta” que a la edad de 53 mantuviera relaciones sexuales con una niña de nueve años, y ordenara el asesinato de pueblos enteros de judios porque no quisieron seguirle.
No respeto la idea de que el West Bank fuera dado a los judios por Dios y que los palestinos tengan que ser bombardeados o intimidados en sus márgenes. No respeto la idea de que hayamos vivido previamente como cabras, y que podríamos volver a vivir como cochinillas. Y esto no es debido a “prejuicios” o “ignorancia”, si no más bien porque no existe evidencia alguna que soporte estas reivindicaciones. Pertenecen más bien a la infancia de nuestra especie, y con el tiempo parecerán tan absurdas como creer en Zeuis, Thor o Baal.
Cuando demandas “respeto”, demandas que te mintamos. Tengo demasiado respeto real hacia ti como ser humano como para participar en esta charada.
Pero ¿porqué son las sensibilidades religiosas más propensas a provocar demandas de censura que, por ejemplo, las sensibilidades políticas? La respuesta reside en la propia naturaleza de la fe. Si mis opiniones son desafiadas puedo, al final, contrastarlas contra la realidad. Si se desregulan los mercados, ¿se colapasarán? Si incrementamos las emisiones de dióxido de carbono, ¿se desestabilizará el clima? Si mis opiniones están equivocadas, puedo corregirlas; si estoy en lo correcto, quedo reconfortado.
Pero cuando lo religioso es desafiado, no existe evidencia alguna que puedan consultar. Por definición, si tienes fe, estás eligiendo creer en ausencia de evidencia. Nadie tiene “fe” en que el fuego hiere, o que Australia existe; lo saben, basados en las pruebas. Sin embargo es psicológicamente doloroso ser confrontado con el hecho de que tus creencias centrales se basan en el fino aire, o en las vacías cáscaras de la revelación o en desfiguradas parodias de la razón. Es más fácil demandar que se silencie la fuente de la molesta duda.
Pero una sociedad libre no se puede estructurar para confortar al fiel duro. Se basa en un trato. Tienes todo el derecho de expresar tus creencias; pero el precio es que yo también tengo el derecho a responder tal y como desee. Ninguno de los dos podemos poner al margen las reglas y exigir ser protegidos de ofensas.
Ahora bien, esta idea, en el corazón de la Declaración Universal, se está perdiendo. Por un extremo golpea en la apología por la censura religiosa, por el otro se disuelve en el multiculturalismo. El secuestro del Relator Especial de la ONU por fanáticos religiosos debería impulsarnos a rescatar lo simple, la golpeada idea que se desintegra en el medio: lo igual, el indivisible derecho humano de hablar libremente.
Polowanie na czarownice: ukryta wojna Afryki z kobietami
Tłumaczenie: Małgorzata Koraszewska
W całej Afryce trwa wojna przeciwko kobietom – ale my odmawiamy usłyszenia ich krzyków. Przez ostatnie dwa tygodnie podróżowałem po skrytym świecie cieni, w którym kaleczy się miliony afrykańskich kobiet zarówno wtedy, kiedy ich życie się zaczyna, jak i gdy się kończy. W dzieciństwie czeka je wycinanie genitaliów brzytwą, żeby zniszczyć „brudną” seksualność i utrzymać je w „czystości”. Kiedy są stare, stają przed groźbą zatłuczenia na śmierć jako „czarownice”, oskarżane za każdy wirus i chorobę pojawiające się na sawannie.
Przez dziesięciolecia nie chcieliśmy o tym wiedzieć, bo brzmiało to zbyt podobnie to starych, kolonialnych twierdzeń o „prymitywizmie” Afryki, używanych przez naszych przodków jako wymówka grabienia zasobów tego kontynentu. Nasze złe wspomnienia powstrzymują nas przed przyjęciem do wiadomości informacji o ich złych doświadczeniach. Dzisiaj jednak rozpoczął się bunt afrykańskich kobiet, broniących własnych ciał i własnej wolności. Proszą one o pomoc i otrzymują ją od organizacji Comic Relief oraz dziesiątków tysięcy ludzi, którzy zbierających dla nich pieniądze. To jest opowieść o wspaniałej walce afrykańskich feministek – i o tym, że możesz wziąć w niej udział.
Kraina zabijania czarownic
Jadę głęboko w krainę zabijania czarownic, mając adres ostatniego linczu. Żeby dostać się do wsi Kagaya trzeba jechać setki kilometrów wąską, asfaltową szosą przez Sukumaland w północnej Tanzanii. Ziemia jest płaska i wysuszona aż po horyzont. Od czasu do czasu wielkie pięści granitu przebijają się przez ziemię ku niebu, a kępki krzewów wyglądają jak mutanty brokuł, olbrzymie i nieproporcjonalne. Mój przewodnik jakoś potrafi rozróżnić niekończące się ścieżki, dochodzące do drogi jak dopływy rzeki i kieruje nas do Kigaya. Skręcamy w busz.
Wszyscy w Kigaya wiedzą, gdzie był lincz. „Tam – mówią – W tym domu”. Wieś jest mała i wygląda, jakby połykała ją zieleń, która wyciąga swe gałęzie nad każdą chatą. Przed domem ofiary – małym, solidnym budynkiem z czerwonej cegły z dwoma pustymi pokojami – kręci się 11 ludzi. Jakieś małe dziewczynki obierają ziemniaki. Stary mężczyzna z drewnianą nogą gra z jakimś dzieckiem w planszową grę. Grupa kobiet szlocha i potrząsa głowami, ponieważ po prostu nie daje się zmyć tej krwi.
Peszy ich przybycie muzungu (białego mężczyzny) i mówią niechętnie. Stopniowo jednak opowiadają tę historię. Dwa dni wcześniej w tym domu była Shikalile Msaji – samotnie żyjąca kobieta bliska osiemdziesiątki, opiekując się swoją ośmioletnia wnuczką. Cały dzień pracowała na polu za domem i gotowała. O szóstej wieczorem – kiedy jest całkowicie ciemno i jedyne światło pochodzi od księżyca i gwiazd – pojawili się trzej obcy mężczyźni.
„Twoje dni minęły, starucho” – powiedzieli po rozwaleniu drzwi kamieniem. Wnuczka kobiety uciekła do sąsiedniego pokoju. „Siedź tam i zamknij się, bo także zginiesz” – krzyknęli do niej. Następnie maczetami rozwalili głowę Shikalile i próbowali odciąć jej ręce – informacja, że zabito czarownicę. Wnuczka chowała się do rana, a potem pobiegła po pomoc. Było już za późno. Krew Shikalile była na ścianach i na małym drewnianym taborecie, na którym siedziała w ostatniej chwili swojego życia. Jej rodzina – zbita tutaj w grupkę przed pogrzebem – musiała spać w tym pokoju. Nie mieli żadnego innego miejsca do spania, aż wrócą do własnych wsi.
Matseo, najmłodszy syn Shikalile, chodzi oszołomiony. „Moja matka była bardzo dobrym człowiekiem… Martwię się, że ludzie myślą, że była czarownicą. Nie była” — mówi ze spuszczonym wzrokiem, niemal mamrocze. Sąsiad snuje przypuszczenia: „Jej wnuki były ostatnio chore i miały gorączkę. Nie czuły się dobrze. To może ją obwiniano. Może powiedziały, że rzuciła na nie urok”. Inni tłoczący się tutaj w cieniu i smutku sądzą, że jej dzieci użyły oskarżenia o czary jako wymówki, żeby się jej pozbyć i dostać spadek. Nikt nie chce opowiedzieć mi szczegółów. Za domem, na polach kukurydzy i manioku, które zasadziła, właśnie pogrzebano Shikalile. Pies niemrawo grzebie przy grobie i ktoś go odpędza.
Zabijanie czarownic jest codziennym zjawiskiem w Sukumaland. Ofiarami niemal zawsze są stare, samotnie żyjące kobiety. Te kobiety są tutaj przerażającą anomalią: mają cień finansowej niezależności, odmawianej wszystkim innym kobietom. Z tym trzeba skończyć. „Oczywiście musi się zabić czarownice!” – przechylając się do przodu mówi mi Emanuel Swayer . „To są czarownice!” Siedzimy teraz w pobliskim mieście Nasa-Gin, w lekkim powiewie od pól. Chudy pies tarza się u stóp Emanuela. Uważany jest on za lokalnego eksperta od czarownic – i wie jak się ich pozbyć.
„Czarownice to ludzie, którzy używają mocy naszych przodków, żeby zaszkodzić innym” – wyjaśnia z pogardą w głosie. Większość ludzi tutaj wierzy, że istnieją dwie sfery: fizyczna, którą widzimy wszyscy, i wyższa sfera, gdzie przebywają duchy naszych przodków, nieustannie nas obserwując. Każdy może błagać przodków o pomoc, składając im ofiary – ale tylko czarownice proszą je o czynienie krzywdy. „Najgorsze z czarownicami jest to, że jeśli zrobisz maleńką pomyłkę, to cię zabiją” — mówi. „To zdarzyło się mojemu dziadkowi. Pewnego dnia ukłuł się kolcem, a następnego umarł. Jak ukłucie kolcem może kogoś zabić? Musiał rozgniewać czarownicę. To samo było z moim ojcem. To był zdrowy psychicznie człowiek. Ale potem ktoś rzucił na niego urok, pomieszało mu się w głowie, zniknął i więcej go nie widzieliśmy.”
Najbardziej jednak nikczemnym aktem czarownic w ich wojnie z Emanuelem Swayerem było zabicie jego syna Yusufa w niemowlęctwie. „Dostał ciężkiej biegunki i umarł – mówi. – To były czarownice. Oczywiście zaprzeczają, mówią – ja nie, ja nie, ja nie. Ale to one. Dawno temu, w 1984 roku Tsungu-Tsungu (lokalna samozwańcza straż) złapała kilka czarownic i one się przyznały. Przyznały, że to wszystko prawda i że to właśnie robią”.
Kiedy rozmawiałem z wierzącymi w czarownice, stawało się jasne, co się dzieje. W tym straszliwie biednym, wysuszonym na kość kraju śmierć nieustannie krąży nad głowami, gotowa uderzyć w każdej chwili. Zaakceptowanie, że życie jest niepewne i arbitralne – że coś tak drobnego jak ukłucie kolcem lub biegunka może je zakończyć, i to wkrótce – byłoby jednak nie do zniesienia. Jest więc, perwersyjnie, łatwiej wyobrazić sobie, że biorą udział w niebiańskiej wojnie przeciwko złu, reprezentowanemu przez te stare kobiety. Nagle ich żałoba ma sens – i może zostać zabita. Czarownica to śmierć w cielesnej postaci – a kto nie marzył o zabiciu śmierci?
Gdy tak sączą piwo i rozmawiają o zmroku o tych „złych czarownicach”, staje się jasne, że rozwinęli wyrafinowane urojenia, by to wszystko podtrzymać. Bobu Masha, dość korpulentny, 39-letni farmer, mówi mi: „Czarownice to wielkie niebezpieczeństwo. Mogą cię zabić. Wiem, bo uczestniczyłem w czynieniu zła”. Opowiedział, że pewnej nocy, kiedy miał 14 lat, obudziła go jego ciotka i ujawniła, że potajemnie jest czarownicą. „Powiedziała mi, żebym poszedł z nią do pewnego miejsca, ale to było osiem kilometrów drogi. Powiedziałem, że nie mogę tak daleko pójść, ale wezwała hienę i pojechaliśmy bardzo szybko na jej grzbiecie. Zabrała mnie na zlot czarownic, gdzie planują swoje działania. Widzieliśmy ludzi tańczących nago. Tam byli ludzie, którzy umarli wiele lat temu, tańczący i bawiący się. Ja to widziałem, wyraźnie”. Czy on świadomie kłamał? Czy też przekonał sam siebie, że ten sen – lub halucynacja – jest prawdziwy, żeby nadać sens całemu cierpieniu i żalowi, w jakim zanurzone jest jego życie? „Jest specjalna substancja, którą można wetrzeć wokół oczu i wtedy będziesz mógł zobaczyć czarownice” – powiedział mi Bobu. Dobrze. Przynieś to lekarstwo, powiedziałem. „Och, bardzo rzadko się je widuje. Niełatwo go dostać”.
Kilka kilometrów dalej spotykam się z jednym z tych potworów, które Emanuel chciałby zetrzeć z powierzchni ziemi. Sato Magdalena Ndela jest skurczoną, zgarbioną starą kobietą, ale uśmiecha się z zakłopotaniem, kiedy podaje mi kikut ręki. Siedzi w cieniu i je słodkie ziemniaki, które jej obrały wnuki. Pozostałą ręką zaledwie może utrzymać żywność, chociaż od nadgarstka wystaje pod dziwacznym i bolesnym kątem.
Sato pamięta, kiedy przyszli ją zabić. „To było w nocy. Usłyszałam, że ktoś otwiera drzwi bez pukania – opowiada. – Poświecili mi w twarz. Pomyślałam: Co się dzieje? Co mogę zrobić? I wtedy poczułam pierwsze cięcie. Spojrzałam i miałam odciętą rękę. Potem cięli w prawą rękę i zwisała. Wtedy poczułam uderzenie w głowę i straciłam przytomność”.
Wiele razy powtarza części tej historii, mamrocze. Nie pamięta, kiedy pierwszy raz nazwano ją czarownicą, ani nie wie dlaczego. Była stara. Była samotna. To wystarczyło. Jej córka, Salome Kashilima karmi w kącie dziecko piersią. Mówi: „Matka zupełnie się zmieniła po ataku. Nie może pracować, nie słyszy zbyt dobrze, cały czas czuje się chora. Jeśli w nocy jest jakiś hałas, krzyczy… To takie smutne, bo była bardzo dobrym rolnikiem i pracowała tak ciężko”.
Sato ściąga chustkę z głowy, żeby pokazać mi rany. Jej głowa jest jedną wielką blizną, a ucho skręconym guzem. Od ataku w 1995 roku z prawego oka wypływają łzy i ropa. Szepcze: „Teraz niczego nie mogę zrobić. Nie urodziłam się taka. Niczego nie mogę zrobić”. I znowu opowiada historię ataku.
Tylko słowa
Kobiety z Sukumaland, nie mając niczego poza własną godnością, zaczęły się bronić. Juliana Bernard jest małą, krzepką, 36-letnią kobietą z aurą niezniszczalności i z poczuciem misji: wyrzucić polowania na czarownice na śmietnik historii. Wychowała się w Tanzanii, podróżując z ojcem, nauczycielem szkoły podstawowej, i matką, pielęgniarką. Instynktownie czuła, że oskarżenia o czary to „nonsens” – i dowiedziała się od swojej matki, że „choroby są spowodowane przez zarazki, nie zaś przez złe duchy”. Siedzę w ciężarówce należącej do Help Age, organizacji, dla której Juliana pracuje, i zabiera mnie do wsi, gdzie – cal po calu – pomaga kobietom otwarcie występować i bronić się.
Mówi: „Polowanie na czarownice jest najbardziej skrajne ze skrajnych poglądów, jakie wielu mężczyzn tutaj żywi w stosunku do kobiet. Kobiety wykonują przytłaczającą większość pracy. One budują domy, opiekują się dziećmi i pracują w polu. Pracują 24 godziny na dobę – ale na koniec nic z tego nie mają. Patrzy się na nas jak na własność naszych mężów. Kobietom nie wolno podejmować żadnych decyzji dotyczących własnego życia. Nie mamy żadnych praw, żadnej własności ani żadnego głosu. Wyjątkiem są wdowy – i dlatego one stanowią cel. Wini się nas o wszystko co złe i nie możemy się bronić. Kończy się tym, że wini się nas także za choroby i śmierć”.
Juliana studiowała prawo w Dar es Salaam, ale wróciła tutaj, bo nie mogła zapomnieć starych kobiet, żyjących w ciągłym strachu. „Oczywiście, że widziałam koszmarne rzeczy – mówi mimochodem. – Byłam we wsiach, gdzie stare kobiety porąbano na kawałki, a ich nogi wystawały z ogniska. Widziałam matkę i córkę zasiekane na śmierć, bo matkę oskarżono o to, że jest czarownicą, a córka próbowała jej bronić. Wierzę jednak w te kobiety”.
Kiedy Juliana pierwszy raz pokazała się w wioskach Sukumanaland, żeby tłumaczyć, iż jest tu, by bronić kobiet oskarżonych o czary „wszyscy myśleli, że jestem szalona. Powiedzieli, że jeśli usiądę razem z czarownicami, zatrują mnie i umrę. Jadłam jednak z czarownicami – i żyłam. To był pożyteczny sygnał”. Juliana i organizacja, dla której pracowała – Maparece – miała prosty program: pokazać miejscowym ludziom prawdziwe przyczyny zła, które oni przypisywali czarom.
Kobiety w Sukumaland spędzają całe życie gotując nad piecykami opalanymi szczapami drewna. Powoduje to gryzący dym, który podrażnia ich oczy – i kiedy dochodzą do pięćdziesiątki, ich oczy są przekrwione i czerwone. Uważa się to za znamię czarownicy – i prowokuje do zabójstwa. Juliana zaczęła więc od czegoś uderzająco prostego. Dostarczyła kobietom piecyki z regulacją, które wypuszczały dym w niebo, a nie w ich oczy. Oczy wkrótce wyleczyły się – i wieśniacy zaczęli słuchać.
Juliana pracuje we wsi Ngwasamba od ponad pięciu lat – i wieś jest odmieniona. Na zebraniu wsi – gdzie wszyscy siadają w szerokim kole – młody mężczyzna, Bahati Madirisha, mówi mi: „dawniej myśleliśmy, że stare kobiety są złe i że możemy je bić lub robić im wszystko, co nam się podoba, żeby je powstrzymać. Wtedy jednak Juliana wyjaśniła, że to choroby i zarazki powodują, że chorujesz, a nie czarownice. Organizacja Maparece dowiodła tego… Przedtem za polio winiliśmy czarownice i karaliśmy je, ale to nie zatrzymało polio. Potem dostaliśmy szczepionkę na polio i przestaliśmy na to chorować. Zobaczyliśmy, że nowoczesna medycyna działa”. Wszyscy wieśniacy potakują głowami. „Widzimy teraz, że tradycyjni uzdrowiciele, którzy obwiniali czarownice, oszukiwali nas” – dodaje jedna z kobiet.
Tylko najmniejsza kropla racjonalności może – jak się wydaje – zabić przesądy na dobre. Jedna ze starych kobiet ze wsi, Lois Mukiwa, mówi mi: „Przedtem nie mogłam spać w nocy. Tylko czekałam na oskarżenie. Czarownica. Czarownica. Teraz mogę swobodnie chodzić po wsi, także późno wieczorem. Teraz jestem jak każdy inny”. Organizacja Juliany mogła rozszerzyć swą działalność na cały Sukumaland, ponieważ Comic Relief dostarczył pieniędzy. Mogli wywierać naciski na rząd Tanzanii, żeby rozprawił się z „tradycyjnymi uzdrowicielami”, którzy obwiniali czarownice za choroby. Teraz rząd wszystkich ich wciąga do rejestru i odmawia licencji każdemu, który tak twierdzi.
Jeżdżąc po wsiach, w których pracuje Juliana, widzę stare kobiety otwarcie płaczące z ulgi i opłakujące utraconych przyjaciół. Monica Abdell jest pomarszczoną, starą kobietą, otuloną suknią o jaskrawych kolorach. Na spotkaniu wiejskim wstaje i oznajmia: „Dawniej kobiety nigdy nie spały spokojnie w swoich łóżkach. Żyłyśmy w przerażeniu. Nigdy nie byłyśmy spokojne. Zawsze myślałyśmy – teraz może być kolej na mnie”. Ona wie dobrze. To przydarzyło się jej.
Mąż wyrzucił Monicę i wziął młodszą żonę, zmusił ją do pozostawienia dwojga maleńkich dzieci. „To był najgorszy dzień mojego życia – mówi. — Ale tutaj dzieci należą do mężczyzny i kobiety nie mają żadnych praw”. Kiedy przybyła do tej wsi, była biedna i samotna, i wkrótce rozpoczęły się plotki, że jest czarownicą. „Nikt nie mówił mi tego w twarz, ale krzyczeli to przed moim domem – opowiada. – Nie mogłam tego zrozumieć. Nie zrobiłam niczego złego. Nikt nie odważył się mi pomóc. Nawet krewni odesłaliby cię, łamiąc ci serce, bo bali się, że ich także dotknie oskarżenie o czary”.
Żyła tak przez dziesiątki lat. Pewnego dnia zobaczyła kartkę przyczepioną do tablicy ogłoszeniowej miejscowej szkoły. Było na niej jej nazwisko obok rysunku olbrzymiego noża i kałuży krwi. Napisano tam: „To są ostatnie dni twojego życia. Idź i poświęć kozę. Wkrótce umrzesz”. Winiono ją za tajemniczą śmierć kilkorga miejscowych dzieci. Monica gniewnie ociera łzy i mówi: „Przestałam jeść. Po pewnym czasie nie czuje się głodu. Byłam tak pogubiona. Jakbym już nie należała do tego świata. Zrozumiałam, że muszę uciec, więc zostawiłam wszystko i uciekłam do buszu. Spałam na ziemi. Tak się bałam, że zabije mnie jakiś wąż lub dzikie zwierzę. Głodowałam. Ale nikt nie chciał mi pomóc. Trzeba nieść ten krzyż na własnych barkach”.
Któregoś dnia jednak osłabiona i wyczerpana Monica zdecydowała się zaryzykować i wróciła do domu. Na wpół oczekiwała, że posiekają ją na kawałki – ale podczas gdy ukrywała się w buszu, w jej wsi była Juliana. Ludzie zastukali do jej drzwi i wyjaśnili, że teraz wiedzą, iż nie jest czarownicą. Wkrótce potem za pieniądze Comic Relief zbudowano jej nowy dom, gdzie ma piec, który nie powoduje zaczerwienienia oczu. Monica płacze i potrząsa głową, ale nie może nic powiedzieć. Wreszcie dodaje: „To jest wyryte w twoich kościach. Zobaczyć list z nożem, krwią i twoim imieniem… Wiele razy w życiu głodowałam, ale to było o wiele gorsze”.
Rok po powrocie Moniki do wioski przybyły dwie młode kobiety. Podróżowały po okolicy, zachodząc do każdego osiedla, pytając o nią. Znały tylko jej imię. „Kiedy przyszły do mojego domu, powiedziały: ‘Monica? Jesteśmy twoimi córkami’. I pomyślałam – ‘Tak, macie moją twarz!’” Monica spogląda w kierunku buszu, gdzie omal nie umarła i mówi cicho: „Gdyby nie Maparece [finansowany przez Comic Relief], nie dożyłabym dnia, w którym poznałam moje córki. Byłabym martwa, a ludzie tutaj nie wiedzieliby, że czarownice nie istnieją – tylko słowa”.
Cięcie
Margaret Koilel opowiada mi, jak wycina się kobiece genitalia. Robiła to setki razy i mówi, że to proste. „O siódmej rano wszyscy zbierają się na ceremonię. Dziewczynkę – która na ogół ma 12 lat – sadza się na krowiej skórze. Dziewczynki często krzyczą i wyją, i próbują się opierać, więc jedna kobieta trzyma jej lewą nogę, druga jej prawą nogę, a ktoś inny trzyma ją za ramiona. Lejemy zimną wodę na krocze, żeby je znieczulić. Potem przykucam na jednej nodze i zaczynam ciąć brzytwą.”
"Najpierw kładę palec pod łechtaczkę, a potem ją całkiem wycinam”. Następnie „wycinam całe mięso. Wiem, kiedy przestać – kiedy czuję kość i nie ma już nic do wycięcia”. Potem „zabieramy ją do łóżka i przykrywamy. Wieczorem kobiety wracają, żeby sprawdzić, czy dobrze wykonałam robotę. Jeśli przez pomyłkę coś zostawiłam, bo dziewczynka zanadto kopała i krzyczała, tniemy ją znowu”.
Co roku dwa miliony afrykańskich kobiet ma zmasakrowany srom. Nazywa się to „obrzezaniem”, ale to wprowadza w błąd; męskim odpowiednikiem byłoby obcięcie żołędzia penisa wraz z częścią trzonu. W wielu krajach – takich jak Sudan lub Somalia – zdarza się to ponad 90 procentom kobiet. Wiele z nich to zabija – a także ich noworodki.
Przyjechałem do Doliny Ryftowej w Kenii, żeby na własne oczy zobaczyć to okaleczanie. Dolina jest długim, suchym zagłębieniem w ziemi, otoczonym twardymi skałami. Kiedy jedzie się po nierównym, topiącym się asfalcie, kilometrami nie widać niczego poza czerwonobrązową ziemią i tu i ówdzie masajskimi pasterzami, kierującymi swoje bydło do następnej, rzadkiej kępki jadalnych krzewów. To tutaj narodziła się ludzkość: jej długie, puste widoki zakodowane są w naszym DNA. Ten krajobraz jest dla naszego gatunku uspokajający, mimo że ma się wrażenie, iż słońce wisi kilka centymetrów nad głową i pali do samych kości.
W pustce przed blaszaną budą Margaret wyjaśnia, dlaczego to robi. „To żeby zadowolić mężczyzn – mówi – Nie poślubią kobiety, która nie jest wycięta. Oni myślą, że kobieta z niewyciętą łechtaczką będzie seksualnie nienasycona i będzie miała seks z każdym. Ale jeśli jest wycięta, nie będzie lubiła seksu, a więc wiedzą, że w noc poślubną będzie dziewicą i nie będzie zdradzać po ślubie”. Istnieją dziwaczne mity, wzmacniające tę praktykę. Niektórzy mężczyźni wierzą, że nie obrzezana kobieta zniszczy plony, jeśli ich dotknie. Inni uważają, że nieodcięta łechtaczka urośnie, będzie jak wąż, i udusi ich podczas snu.
Dr Guyo Jaldesa codziennie widzi konsekwencje. „Zamiast normalnego sromu te kobiety mają tylko tkankę bliznowatą – mówi – Powoduje to najrozmaitsze problemy. Zasadniczo dla takiej kobiety stosunek jest torturą. Jednym z celów okaleczania kobiecych genitaliów jest uczynienie stosunku bolesnym i nieprzyjemnym dla kobiet”. Kiedy mężczyzna się żeni „musi dowieść swojej męskości przez otwarcie zamkniętej blizny. Jeśli mu się nie uda, jest wyśmiewany, ale to może być bardzo trudne. Często więc mężczyzna używa przedmiotów – jak nóż albo stłuczona butelka – czyniąc kobiecie jeszcze więcej koszmarnych szkód”.
Podczas porodu pochwa nie ma żadnej elastyczności. „Blizny nie mogą rozciągnąć się, żeby przepuścić dziecko – często więc zostaje tam w pułapce” – wyjaśnia. Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że powoduje to 20 procentowy wzrost porodów martwych noworodków. To, co mam zaraz zobaczyć, to dopiero początek.
Miasto w centrum doliny nazywa się Narok, ale myślę o nim jako o Mieście Kurzu. Powietrze jest gęste od kurzu; przy każdym kroku wzbijasz wielkie tumany kurzu. Tworzą się małe wiry niosące nowe złogi kurzu – skąd on się bierze? – do ust, uszu, oczu. W Narok jest mały budynek sądowy i jestem tutaj, żeby obserwować pierwszy kiedykolwiek proces ojca za zabicie córki – przez wycięcie jej sromu.
W sierpniu zeszłego roku Sision Nchoe – 12-letnią dziewczynkę – przytrzymano i pocięto. Po zakończeniu cięcia zaczęła krwawić i krwawienie nie ustawało. Po kilku godzinach już nie żyła. Jej ojciec powiedział, że to był zły omen od duchów – nic wspólnego z cięciem, skądże znowu – i rozkazał, by ją natychmiast pogrzebać. Normalnie sprawa na tym by się zakończyła: jeszcze jedna anonimowa śmierć. Lokalna kampania na rzecz zakończenia okaleczeń miała jednak zwolennika w tej społeczności i wezwano policję. Ojciec, Ole Nchoe, był oburzony i pytał policjantów: „To tylko kobieta umarła. O co ta cała awantura?” Matka Sisiony płakała jednak i krzyczała: „Zabiłeś moją córkę! Moją córkę!”
Szereg więźniów wchodzi do budynku sądu, powłócząc nogami. Każdy ma tylko jeden but: drugi zostaje skonfiskowany przy aresztowaniu, żeby utrudnić ucieczkę. Przed surowym sędzią odpowiadają za pomniejsze przestępstwa i albo zostają zwolnieni, albo idą do więzienia. Wreszcie wchodzą Ole Nchoe i kobieta, Nalangu Sekut, której zapłacił, żeby pocięła jego córkę.
Ojciec jest wściekły i nic nie rozumie. Gdy tylko ma szansę mówienia, zaczyna krzyczeć. „Przepraszam, nie byłem zamieszany w ten incydent. To zrobił Bóg, nie ja! Proszę o wybaczenie”. Kobieta dokonująca obrzezań jest jeszcze bardziej gniewna. Krzyczy, dźgając palcem powietrze: „Jeśli to, co zrobiłam, jest złe, to dlaczego wódz mi towarzyszył? Dlaczego zgodził się miejscowy radny? Dlaczego?” W barze miejscowy radny, Stephen Kudate, mówi mi: „Wiele jest gniewu w społeczności na ten proces”. Proces zostaje odroczony. Wyrok zapadnie w kwietniu.
Nietrudno znaleźć inne ofiary obrzezania; chodzą ulicami Miasta Kurzu. Kanako Sampao jest chudą, wymizerowaną 25-letnią kobietą z głową nakrytą czerwoną chustką. Trzyma się na dystans od wszystkich, żeby ukryć odór, który nieustannie od niej dochodzi. „Cięto mnie, kiedy miałam 10 lat” – mówi, rozglądając się nerwowo i uśmiechając znacząco w dziwnych momentach. „Krzyczałam, ale i tak to zrobili”. Nie zagoiła się dobrze – minęły miesiące, zanim znowu mogła chodzić. Kiedy miała 14 lat wydano ją za mąż i miała swoje pierwsze i jedyne dziecko.
„Utknął. Nie mogłam go wypchnąć. Pocięli mnie, żeby go wyciągnąć, ale było za późno. Umarł”. Kara nie skończyła się na tym. Kiedy dziecko utyka w zabliźnionej pochwie, jest olbrzymie ciśnienie na jelito proste, pęcherz i cewkę moczową – bardzo dużo tkanek może zostać zniszczonych i obumrzeć. To właśnie zdarzyło się Kanako. Jej wnętrzności zostały zmiażdżone i nigdy nie powróciły do zdrowia. Ma obecnie coś zwanego przetoką: cały mocz i kał wyciekają jednym, niepowstrzymanym strumykiem z jej pochwy.
„Mąż powiedział, że śmierdzę i nawet nie potrafię urodzić zdrowego dziecka, znalazł więc inną kobietę i wyrzucił mnie” – mówi. „Teraz żaden mężczyzna nie chce do mnie podejść. Nie mam gdzie mieszkać. Ludzie mnie atakują mówiąc, że śmierdzę i jestem obrzydliwa. Moja siostra daje mi resztki jedzenia, ale jej mąż nie pozwala mi wejść do ich domu”. Patrzy w ziemię suchymi oczyma. Słyszała, że przetokę można wyleczyć operacyjnie, ale to jest drogie i nie ma pojęcia, jak mogłaby zebrać pieniądze. Znajdziesz te kobiety w całej Afryce – unikane jak trędowate, na ulicach, opuszczone, z nadzieją na cud.
Kobieta z drewnianym sromem
Wchodzę na salę sądową w Narok z Agnes Pareiyo, wysoką, potężną 53-letnią kobietą z nienagannie ufryzowanymi włosami: wygląda jak gospodyni domowa z lat pięćdziesiątych XX wieku w plemiennym ubraniu Masajów. Faktycznie jest wojowniczką – o prawa kobiet. Jest tutaj, żeby uzyskać sprawiedliwość dla Sision – i wszystkich dziewczynek takich jak ona. Ojciec Sision gapi się na nią z nic nierozumiejącą nienawiścią. Dla Agnes ten proces jest kulminacją walki, którą rozpoczęła mając 14 lat.
„Pewnego dnia ojciec powiedział mi, że zrobią ze mnie kobietę” – opowiada niemal szeptem. Kiedy wyjaśnił, co jej zrobią, odmówiła. Uważała, że to jest barbarzyńskie i okrutne. Była jednak córką wodza wioski; musiała dać przykład. „Próbowałam walczyć, próbowałam opierać się, ale mnie zmusili siłą. No to postanowiłam, że nie będę krzyczeć. Ale dlatego, że nie krzyczałam, wycięli jeszcze więcej. Bardzo poważnie mnie pocięli. A potem, kiedy tam leżałam, postanowiłam, że nie pozwolę, by to zdarzyło się innym dziewczynkom”.
Agnes dorosła i była gospodynią domową, jak również skarbnikiem okręgowym. Pewnego dnia, 15 lat temu, na radzie okręgowej dyskutowano dlaczego tak wiele dziewczynek nie kończy szkoły. Agnes powiedziała, że to zdarza się po obrzezaniu i zaczęła jeździć po szkołach, mówiąc dziewczynkom, że nie muszą tego robić. „Na początku ludzie mówili, że jestem wariatką. Kim jest ta szalona kobieta, wyjaśniająca naszym dziewczynkom czym jest łechtaczka? Członek parlamentu z naszego okręgu potępił mnie mówiąc, że próbuję zniszczyć masajską kulturę i zepsuć nasze dziewczęta. Ale oczywiście nie przestałam”.
Wpadła na pomysł drewnianego modelu sromu, który kazała sobie wyrzeźbić, żeby móc wyraźnie pokazać co „obrzezanie” z nim robi. „To wtedy ludzie powiedzieli, że jestem kompletnie chora umysłowo!” – mówi zanosząc się śmiechem. Nazywali ją „kobietą z drewnianym sromem”.
Kiedy jednak objazdy szkół trwały już od kilku miesięcy, stało się coś, czego Agnes nie przewidziała. Dziewczynki, które właśnie miano okaleczyć, zaczęły uciekać z domów i u niej szukały pomocy. „Były przerażone. Co mogłam zrobić? Pozwoliłam im zostać u mnie, ale wkrótce zrozumiałam, że nie mogę przyjąć wszystkich”. Tak więc – przy pomocy Comic Relief i Evy Ensler, autorki The Vagina Monologues – założyła organizację o nazwie Tasaru Ntomonok Initiative i zbudowała schronisko dla uciekających dziewcząt. Zabiera mnie tam, do jasnego, przestronnego centrum z uwolnionymi dziewczynkami. Gotują, czytają, plotą sobie wzajemnie włosy.
Obrona dziewczynek przez Agnes jest legendarna w Dolinie Ryftowej. Wszyscy wiedzą o zdarzeniu, kiedy rozwścieczony ojciec pojawił się przy bramie schroniska z mieczem, żeby odzyskać swoją córkę i poddać ją pocięciu. Brama była zamknięta; dziewczynki, nieuzbrojone, zebrały się za Agnes. Ojciec krzyczał o zemście, a Agnes stała twardo i odkrzykiwała: „To wejdź! Spróbuj! Nie boimy się ciebie!” Po chwili milczenia ojciec uciekł. „Jestem Masajką” – mówi i chichocze.
Schronisko wywołało tak masową rebelię wśród młodych dziewcząt, uciekających z domu, że rząd Kenii w 2001 roku wydał wreszcie prawo delegalizujące okaleczanie genitaliów dziewcząt. Pierwsze procesy dopiero się jednak zaczynają. Niemal wszystkie dziewczynki, które uciekły do Agnes, powróciły do swoich rodzin – po tym, jak rodziny zgodziły się nie okaleczać ich. „Idę do nich z kocem i cukrem, symbolami przebaczenia – mówi Agnes – Wyjaśniam ryzyko dla zdrowia. Na ogół to działa”. Organizacja ma kursy dla kobiet, które dokonują obrzezania, żeby pokazać im konsekwencje tego, co robią. Kiedy Margaret Koilel dowiedziała się prawdy o tym, co robi, była zaszokowana. „Zrozumiałam, że mam na rękach krew setek dziewczynek – mówi – Ta krew krzyczy do mnie w nocy”.
Agnes wkrótce zrozumiała jednak, że na okaleczanie nie można patrzeć bez jego kontekstu. Po okaleczeniu dziewczynka niemal zawsze zmuszana jest do porzucenia szkoły i rodzina sprzedaje ją za posag starszemu mężczyźnie. W Dolinie Ryftowej okaleczenie i przymusowe małżeństwo są syjamskimi bliźniętami. Agnes prowadzi mnie do dziewczynki, która wie o tym lepiej niż ktokolwiek inny. Wangari jest szczupłą, kościstą 14-latką, którą ocalono w dzień jej ślubu – w wieku dziewięciu lat. Wychowała się w wiosce Taleki, gdzie normalny dzień składał się z gotowania, sprzątania, karmienia zwierząt i pilnowania młodszego rodzeństwa. „Mój ojciec idzie do miasta i pije. Nie pracuje” – mówi. Pocięto ją, kiedy miała osiem lat – nie chce o tym mówić – i od tego czasu musiała być w domu. „Mój brat – który miał dwadzieścia kilka lat – bez przerwy pytał ojca: dlaczego ona jeszcze tu jest? Powinieneś ją wydać za mąż. Więc pewnego dnia ojciec przyprowadził mężczyznę i powiedział mi, że wychodzę za mąż”. Ile on miał lat? „Czterdzieści pięć”.
Odwraca wzrok i bierze głęboki oddech. „Tak naprawdę nie zrozumiałam, co ma na myśli. Wiedziałam tylko, że nie chcę odchodzić od mamy. Ale ten mężczyzna dał ojcu dwie owce i kozę i ustalono datę ślubu. Tego dnia wysmarowano mnie owczym tłuszczem, co jest częścią ceremonii. Ojciec wyjaśnił mi, że muszę przestać być dzieckiem, robić to, co mi każą i nigdy nie wracać do domu. ‘Musisz teraz zbudować własny dom.’ Nie wiedziałam, co odpowiedzieć. Ojciec powiedział mojemu mężowi, że musi mnie bić, żeby zapewnić, że nie wrócę do domu”.
Ale zwolennik Tasaru zobaczył, co się dzieje i zawiadomił Agnes. Ona zaalarmowała policję i Wangari została uratowana w drodze na swój ślub. Przyprowadzono ją do schroniska. Agnes zapisała ją do szkoły, do której poszła po raz pierwszy w życiu. „Kocham szkołę!” – wykrzykuje i rozwiera pięści. „Kiedy tu przyszłam, nie umiałam czytać ani pisać. Teraz mówię po angielsku i w suahili. Dostaję tyle zachęty! Mówią mi, że mogą być kim tylko zechcę”. Jej rodzina – wyjątkowo – odmówiła przyjęcia jej z powrotem. Jej ojciec uważa ją za „kurwę”, która może zniszczyć plony, jeśli ich dotknie.
„Tęsknię za mamą” – mówi cicho Wangari. „Ale nigdy nie wrócę. Zanadto cenię moją szkołę i moje ciało”.
Sojusz rasistów i relatywistów
Dlaczego te wojny z kobietami są verboten na Zachodzie? Dlaczego odmawiamy wysłuchania Juliany i Agnes i ich wołania o solidarność? Wszelka dyskusja wokół prześladowania „czarownic” i okaleczania genitaliów uciszana jest kleszczowymi ruchami rasizmu i relatywizmu. Rasiści mówią, że czarni Afrykanie są z urodzenia prymitywni. Ich „kultura” będzie zawsze zawierała takie okrucieństwa i jest to niemożliwe do zwalczenia, po co więc zawracać sobie głowę ingerencjami? Relatywiści mówią, że musimy „szanować” afrykańską kulturę i wszelka ingerencja oznacza „imperializm”, dorównujący najhaniebniejszym częściom naszej historii.
Oba te ruchy popełniają zasadniczy błąd. Afryka składa się z setek odrębnych kultur, a żadna kultura nie jest nigdzie homogeniczna i niezmienna. Nie tak dawno temu do kultury Massachusetts należało palenie czarownic – aż niektórzy ludzie zaczęli przeciwstawiać się tej praktyce. Obserwujemy podobne olbrzymie podziały wewnątrz afrykańskich społeczeństw. Są tam brutalni mizoginiści, którzy chcą palić stare kobiety i niszczyć brzytwą kobiecą seksualność – ale są także kobiety z tym walczące i ich wola jest równie silna. Finansowanie Comic Relief, ratowanie tysięcy niewinnych kobiet jest aktem solidarności, dorównującym milionom ludzi, którzy popierali African National Congress, mimo że nie byli z Południowej Afryki, lub tych, którzy popierali ruch na rzecz równouprawnienie Murzynów, mimo że nie byli Amerykanami.
Agnes pochyla się do przodu z zaciśniętymi pięściami. „Te dziewczynki nie uważają, że okaleczanie jest złe, tylko dlatego, że tak im powiedział biały mężczyzna. Wiedzą, że jest złe, bo to jest ich ciało”. Agnes podnosi głowę i spogląda na dziewczynki grające w piłkę na podwórzu – nareszcie wolne. Czy ona nie jest Afrykanką? Czy one nie są Afrykankami?
Niektóre imiona w tym artykule zostały zmienione, żeby chronić dzieci.
The Independent, 12 marca 2009
Johann Hari
Wielokrotnie nagradzany brytyjski publicysta publikujący stale w The Independet, okazjonalnie również w The New York Times, Le Monde i innych czołowych pismach zachodnich.
Pokaż inne teksty autora
(Publikacja: 26-03-2009)
Oryginał.. (http://www.racjonalista.pl/kk.php/s,6433)
Contents Copyright © 2000-2009 Mariusz Agnosiewicz
Programming Copyright © 2001-2009 Michał Przech
Autorem portalu Racjonalista.pl jest Michał Przech, zwany niżej Autorem.
Właścicielami portalu są Mariusz Agnosiewicz oraz Autor.
Żadna część niniejszych opracowań nie może być wykorzystywana w celach komercyjnych, bez uprzedniej pisemnej zgody Właściciela, który zastrzega sobie niniejszym wszelkie prawa, przewidziane
w przepisach szczególnych, oraz zgodnie z prawem cywilnym i handlowym, w szczególności z tytułu praw autorskich, wynalazczych, znaków towarowych
do tego portalu i jakiejkolwiek jego części.
Wszystkie strony tego portalu, wliczając w to strukturę katalogów, skrypty oraz inne programy komputerowe, zostały wytworzone i są administrowane przez Autora. Stanowią one wyłączną własność Właściciela. Właściciel zastrzega sobie prawo do okresowych modyfikacji zawartości tego portalu oraz opisu niniejszych Praw Autorskich bez uprzedniego powiadomienia. Jeżeli nie akceptujesz tej polityki możesz nie odwiedzać tego portalu i nie korzystać z jego zasobów.
Informacje zawarte na tym portalu przeznaczone są do użytku prywatnego osób odwiedzających te strony. Można je pobierać, drukować i przeglądać jedynie w celach informacyjnych, bez czerpania z tego tytułu korzyści finansowych lub pobierania wynagrodzenia w dowolnej formie. Modyfikacja zawartości stron oraz skryptów jest zabroniona. Niniejszym udziela się zgody na swobodne kopiowanie dokumentów portalu Racjonalista.pl tak w formie elektronicznej, jak i drukowanej, w celach innych niż handlowe, z zachowaniem tej informacji.
Plik PDF, który czytasz, może być rozpowszechniany jedynie w formie oryginalnej,
w jakiej występuje na portalu. Plik ten nie może być traktowany jako oficjalna lub oryginalna wersja tekstu, jaki zawiera.
Treść tego zapisu stosuje się do wersji zarówno polsko jak i angielskojęzycznych
portalu pod domenami Racjonalista.pl, TheRationalist.eu.org oraz Neutrum.eu.org.
Wszelkie pytania prosimy kierować do redakcja@racjonalista.pl
Mimo zamieszek i gróźb podtrzymuję to, co napisałem
W zeszłym tygodniu napisałem artykuł w obronie wolności słowa dla każdego i odpowiedzią były zamieszki, groźby śmierci i aresztowanie wydawcy, który ten artykuł opublikował .
A oto, co się zdarzyło. Informowałem w tym artykule o zdumiewającym rozwoju sytuacji w ONZ-cie. Zadaniem Specjalnego Sprawozdawcy ONZ-u ds. Praw Człowieka zawsze było badanie rządów, które przymusem odbierają swoim obywatelom podstawowe prawo człowieka — prawo do wolności słowa. W ostatnim roku jednak koalicja państw rządzonych przez religijnych fundamentalistów z powodzeniem wywalczyła zmianę opisu zakresu zadań tego Sprawozdawcy. Obecnie musi on informować o „nadużyciach wolności słowa” włącznie ze „zniesławianiem religii i proroków”. Zamiast bronić wolności słowa, musi się jej teraz przeciwstawiać.
Argumentowałem, że jest to symbol tego, jak fundamentaliści religijni – wszelkich wyznań – stopniowo odbierają nam prawo do swobodnej dyskusji o ich wiarach. Twierdzą oni, że idee religijne są wyjątkowe i nie wolno o nich swobodnie dyskutować; zamiast tego, trzeba je „respektować” – przez co rozumieją, nie kwestionować. Teraz więc, kiedy na posiedzeniach Rady Praw Człowieka ONZ-u ktoś próbuje mówić o kamieniowani „cudzołożących” kobiet, wieszaniu gejów, czy wydawaniu dziesięcioletnich dziewczynek za dziadków , przewodniczący ucisza ich, bo są to kwestie „religijne” i mówienie o nich jest „obraźliwe”.
Ten trend nie jest ograniczony do ONZ-u. Przenika głęboko w życie krajów demokratycznych. Kiedy tylko piszę o niemoralnych aktach fanatyków religijnych – katolickich, żydowskich, hinduskich czy muzułmańskich – zostaję oskarżony o „uprzedzenia”, i nie ja jeden. Moje jedyne „uprzedzenie” polega na opowiadaniu się za tym, by poszczególni ludzie mogli wybierać dla siebie takie życie, jakiego chcą, bez strachu i zastraswzania. Oznacza to, że po wysłuchaniu uczciwych, otwartych argumentów mogą wybrać jakąś religię lub odrzucić wszelkie religie, jak sobie życzą.
Idea religijna to po prostu idea, którą ktoś wymyślił dawno temu i twierdził, że otrzymał ją od Boga. Nie ma innego statusu niż pozostałe idee; nie jest otoczona płotem pod elektrycznym napięciem, przez który nikomu nie wolno przejść.
Dlatego napisałem:
Wszyscy ludzie zasługują na szacunek, ale nie dotyczy to wszystkich idei. Nie szanuję idei, że mężczyzna urodził się z dziewicy, chodził po wodzie i zmartwychwstał. Nie szanuję idei, że powinniśmy czcić „Proroka”, który w wieku 53 lat miał stosunki seksualne z 9-letnią dziewczynką i rozkazał wymordować całe wsie Żydów, ponieważ nie chcieli go wyznawać.
Nie szanuję idei, że Bóg dał Żydom Zachodni Brzeg i że Palestyńczycy mają być zmuszeni do poddania się. Nie szanuję idei, że kiedyś żyliśmy jako kozy i znowu będziemy żyć, może jako stonogi. Nie czynię tego ze względu na „uprzedzenia” ani „ignorancję”, ale dlatego, że nie ma żadnych dowodów na te twierdzenia. Należą one do dzieciństwa naszego gatunku i z czasem będą się wydawały równie niedorzeczne jak wiara w Zeusa, Thora lub Baala.
Kiedy domagasz się „szacunku”, domagasz się, byśmy ci kłamali. Mam zbyt dużo prawdziwego szacunku do ciebie jako do istoty ludzkiej, by wchodzić w tę szaradę.
Gazeta w Indiach, The Statesman – jedna z najstarszych i najszacowniejszych gazet codziennych w tym kraju – uznała, że zgadza się to z bogatą tradycją świeckości w Indiach i przedrukowała ten artykuł. Tego samego wieczoru cztery tysiące islamskich fundamentalistów zaczęło zamieszki przed siedzibą gazety, wzywając do aresztowania mnie, redaktora i wydawcy – lub jeszcze gorzej, do zamordowania nas. Doprowadzili do całkowitego unieruchomienia śródmieścia Kalkuty . Jeden z typowych uczestników zamieszek, Abdus Subhan, powiedział, że „jeśli trzeba, jest gotowy poświęcić życie w obronie honoru Proroka”, a autor artykułu powinien być posłany „do piekła, jeśli nie szanuje żadnej religii ani symboli religijnych (…) Nie ma prawa szkalować i bluźnić przeciwko żadnej religii ani jej świętym symbolom powołując się na wolność słowa”.
Dwa dni później redaktor i wydawca rzeczywiście zostali aresztowani. Zostali oskarżeni – w największej demokracji świata, z konstytucją gwarantującą wolność słowa – o „umyślne działanie z złym zamiarze, by obrazić uczucia religijne”. Powiedziano mi, że jeśli pojawię się w Kalkucie, także zostanę aresztowany.
Co powinien powiedzieć w takiej sytuacji uczciwy obrońca wolności słowa? Każde słowo, które napisałem, było prawdą. Wierzę, że prawo otwartej dyskusji o religii i podążanie za faktami tam, dokąd nas prowadzą, jest jednym z najcenniejszych praw na ziemi – szczególnie w demokracji miliarda ludzi, rozdartej fanatyzmem ze strony mniejszości muzułmanów, hindusów i sikhów. Nie mogę więc przepraszać i nie zamierzam tego robić.
Nie napisałem sekciarskiego ataku na żadną konkretną religię, który mógłby prowadzić do powtórki pogromów przeciwko muzułmanom lub sikhom, ale zasadniczą krytykę wszystkich religii, które przymusem starają się uciszyć swoich krytyków. Prawo do wolności słowa, którego bronię, chroni muzułmanów tak samo jak wszystkich innych. Żarliwie popieram ich prawo do mówienia wszystkiego, co chcą – jeśli ja także będę miał prawo odpowiedzi.
Warto przyjrzeć się argumentom przedstawianym przez urządzających zamieszki fundamentalistów, bo w XXI wieku, gdy świeckość jest narażona na nieustanne ataki, będą one powracać. Stwierdzili oni, że naruszyłem „harmonię” Indii, którą można odbudować wyłącznie przez aresztowanie mnie. Jest to jednak wykrzywiona wizja „harmonii”. Oznaczałoby to, że religijni fundamentaliści mają prawo mówić, co chcą – a my wszyscy musimy się zamknąć i zgadzać z nimi.
Protestujący powiedzieli, że „obraziłem” ich umyślnie, a ja miałbym powiedzieć, że nie, nie zamierzałem obrazić nikogo. Uczciwa prawda jest jednak bardziej skomplikowana. Obrażanie fundamentalistów nie jest moim celem – jeśli jednak jest to nieunikniony skutek uboczny obrony praw człowieka, to niech tak będzie. Jeśli fanatycy, którzy wierzą, że muzułmańskie kobiety powinny być uwięzione w swoich domach, a gejów powinno się zabijać, czują się obrażeni moimi argumentami, nie wycofuję ich. W końcu, wszystko, co warto powiedzieć, kogoś obraża.
Prawo nikogo nie chroni przed obrazą. Jestem obrażany codziennie – wcale nie najmniej przez starożytne teksty religijne, pełne nienawistnej mowy. Nie martwię się jednak, bo wiem, że ceną za obrazę jest to, że mogę także obrazić, jeśli podpierają mnie fakty. Protestujący proponują jednak wykoślawiony świat także tutaj. Nie proponują, że przestaną głosić swoje haniebnie obraźliwe poglądy o prawach kobiet i o homoseksualizmie, ale to my mamy się zamknąć i akceptować to – w innym wypadku to my „obrażamy”.
Warto także przyjrzeć się argumentom zachodnich obrońców tych protestujących, ponieważ również one nie znikną. Otrzymałem już e-maile i informacje od blogerów mówiące, że „prosiłem się o to” pisząc „niepotrzebnie prowokujący” artykuł. Kiedy jest różnica zdań i jedna strona używa przemocy, wygodną pozycją retoryczną jest twierdzenie, że obie strony postępują niesłusznie, a ty zajmujesz właściwą pozycję gdzieś pośrodku. Ale czy to prawda? Napisałem artykuł w obronie praw człowieka i stwierdziłem proste fakty. Fanatycy chcą mnie aresztować lub zabić. Czy jest tu równoważność?
Argument, że „prosiłem się o to” przypomina trochę powiedzenie, że kobieta w krótkiej spódnicy „prosi się” o zgwałcenie. Albo, jak napisał Salman Rushdie , kiedy dostawał znacznie, znacznie gorsze groźby tylko za napisanie książki (i do tego mistrzowskiego dzieła): „Kiedy Osip Mandelsztam napisał wiersz przeciwko Stalinowi, czy ‘wiedział, co robi’ i zasłużył na śmierć? Kiedy studenci wypełnili plac Tiananmen, żeby domagać się wolności, czy oni także świadomie prosili o mordercze represje, jakie nastąpiły? Kiedy Terry Waite został porwany jako zakładnik, czy nie ‘prosił się o to’?” Kiedy fanatycy grożą przemocą ludziom, którzy po prostu posługują się słowem, nie należy winić ofiary.
Te wydarzenia przypominają także, dlaczego tak ważna jest próba wpuszczenia tlenu racjonalności do debat religijnych – oraz wprowadzenie tam wątpliwości. Wolter – jeden z największych anty-klerykałów – powiedział: „Ci, którzy mogą cię skłonić do wiary w absurdy, mogą cię również skłonić do popełnienia potworności”. Jeśli możesz uwierzyć w absurdalna ideę, że niewidzialne bóstwo podyktowało Wieczną Niezmienną Prawdę konkretnej osobie w określonym czasie historycznym i każdy, kto to kwestionuje, jest Złym, to bez trudu możesz żądać śmierci dziennikarzy, wolnych kobiet i homoseksualistów, którzy kwestionują tę Prawdę. Jeśli jednak przeżywasz moment zwątpienia – jeśli jedno dręczące pytanie plącze ci się po głowach – to jest większa szansa, że się zawahasz. To dlatego należy kwestionować samo sedno tych idei, przy pomocy słów i rozumu.
Fundamentaliści jednak z determinacją dążą do tego, by nie dopuścić tych racjonalnych idei do głosu – ponieważ na pewnym poziomie wiedzą, że dla wielu ludzi, szczególnie dzieci i nastolatków podlegających powolnej indoktrynacji, będą one przekonujące.
Jeśli, po wszystkich dyskusjach i przedstawieniu wszystkich faktów o sprzecznościach w ich „świętych” tekstach i opisywanych tam nikczemnościach, ludzie religijni nadal wybiorą swoją fanatyczną wiarą, to gorąco będę bronił ich prawa do jej wyrażania. Wolność słowa jest w równym stopniu dla głupich, złych i mylących się – czy jest to fanatyk, czy rasista Geert Wilders – jak dla ludzi racjonalnych i mających rację. Jedyne co mówię, to że nie mają oni prawa narzucania jej siłą innym ludziom, ani zamykania ust drugiej stronie. Pod tym względem Wilders przypomina islamistów, którymi gardzi: chce zakazać Koran. Świetnie. Niech przedstawia ten argument. Dyskredytuje sam siebie wygłaszając taki paskudny nonsens.
Rozwiązaniem problemu wolności słowa – że czasami ludzie mówią straszliwe rzeczy – jest zawsze i nieodmiennie więcej wolności słowa. Jeśli nie podoba ci się, co dana osoba mówi, odpowiedz jej. Przedstaw swój punkt widzenia lepiej. Przekonaj ludzi. Najlepszym sposobem zdyskredytowania złego argumentu jest pozwolenie, by ludzie go usłyszeli. Robiłem niedawno wywiad z pseudo-historykiem Davidem Irvingiem i po prostu cytowanie jego zwariowanych argumentów uczyniło mu znacznie więcej szkody niż wyrok więzienia w Austrii za negowanie Holocaustu.
Proszę, nie wyobrażajcie sobie, że broniąc tych uczestników zamieszek bronicie zwykłych muzułmanów. Jeśli pozwolimy fanatykom na uciszenie wszystkich kwestionujących głosów, głównymi ofiarami będą muzułmańskie kobiety , muzułmańscy homoseksualiści i wielu dobrych i przyzwoitych muzułmańskich mężczyzn, którzy ich popierają. Wyobraźmy sobie jak wyglądałaby dzisiaj Europa, gdyby w XVII wieku każdy, kto prezentował odmienne myśli o chrześcijaństwie, był przez motłoch i tyranów zmuszony do milczenia, chcących zachować najbardziej dosłowne i fanatyczne odczytywanie Biblii. Wyobraź sobie, jakie życie miałyby kobiety i geje.
Można to zobaczyć, jeśli porówna się moje doświadczenie z doświadczeniem dziennikarzy żyjących w krajach o islamskich reżimach. Dzięki pokoleniom ludzi, którzy starali się stworzyć świecką przestrzeń, kiedy poszedłem na policję, otrzymałem pełną ochronę. Kiedy oni idą na policję, zostają wydani w ręce fanatyków – albo stają przed sądem za swoje „przestępstwa”. To są ludzie tacy jak Sayed Pervez Kambaksh , młody afgański student dziennikarstwa, który został skazany na śmierć za ściągnięcie z Internetu raportu o prawach kobiet. To są ludzie tacy, jak pracownicy Zanan jednego z wiodących pism kobiecych w Iranie, które jest zwolennikiem reform. Powiedziano im, że jeśli nie zaprzestaną wydawania pisma, zostaną uwięzieni. To ludzie tacy jak 27-letni muzułmański bloger Abdel Rahman, który został aresztowany, uwięziony i torturowany w Egipcie za argumentowanie na rzecz zreformowanego islamu, który nie narzuca prawa szariatu.
Byłoby zdradą ich wszystkich – i dziesiątków tysięcy dziennikarzy takich jak oni – przepraszać za to, co napisałem. Tak, jeśli przemówimy teraz, będą zamieszki i groźby, i ludzie mogą zostać ranni. Jeśli jednak zamilkniemy – jeśli w obliczu brutalnego religijnego motłochu przestaniemy bronić podstawowych ludzkich wartości wolności słowa, feminizmu, praw gejów – wówczas na dłuższą metę rannych zostanie wielu, wielu ludzi.
Dzisiaj albo musimy używać naszego prawa krytykowania religii, albo je stracimy.
Zobacz również: Pat Candell Wolność słowa jest święta, (film z polskimi napisami).
Tłumaczenie: Małgorzata Koraszewska
Witch-hunt: The Hidden War on African Women
Across Africa, a war is being waged on women – but we are refusing to hear the screams. Over the past fortnight, I have travelled into the secretive shadow world that mutilates millions of African women at the beginning of their lives, and at the end. As girls, they face having their genitalia sliced out with razors, to destroy their "filthy" sexuality and keep them "pure". As old women, they face being hacked to death as "witches", blamed for every virus and sickness blowing across the savannah.
For decades, we have not wanted to know, because it sounded too much like the old colonialist claims of African "primitivism", used as an excuse by our ancestors to pillage the continent's resources. Our bad memories stop us hearing their bad experiences. But today, a rebellion of African women has begun, in defence of their own bodies, and their own freedom. They are asking for our support, and receiving it from Comic Relief and the tens of thousands of people raising money for them tomorrow. This is the story of the great African feminist fightback – and how you can be part of it.
Witch-killing country
I am driving deep into witch-killing country, with the address for the latest lynching. To get to Kagaya village, you take the single asphalt road that rolls for hundreds of miles through Sukumaland, Northern Tanzania. The land is flat and dry and thirsting on to the far horizon. It is interrupted only by great fists of granite that punch through the earth towards the sky, and by bush-trees that look like mutant broccoli, vast and out of perspective. Somehow, my guide knows which of the endless dirt tracks, feeding off the road like tributaries, takes us to Kagaya. We swerve out into the bush.
Everybody in Kagaya knows where the lynching happened. "There," they say. "That house." The village is small and seems to be in the process of being swallowed by the greenery that looms and spreads its branches over every shack. Outside the victim's house – a small, sturdy red-brick building with two bare rooms – 11 people are lolling. Some little girls are peeling potatoes. An old man with a wooden leg is playing a board game with a child. A group of women are weeping and shaking their heads, because the blood just won't wash out.
They are bemused by the arrival of a muzungu (white man), and reluctant to talk. But gradually, they tell their story. Two days ago, Shikalile Msaji – a woman in her eighties, living alone – was here in this house, looking after her eight-year-old granddaughter. She had spent the day tending her crops in the fields out back, and cooking. But at six in the evening – when it is pitch-black here, the only light coming from the moon and the stars – three strange men appeared.
"Your days are over, old woman," they said after smashing in her front door with a rock. Her granddaughter ran into the next room. "Stay there and shut up, or you will die, too," they shouted after her. Then they slashed into Shikalile's skull with machetes, and tried to cut off her hands – suggesting this was a witch-killing. Her granddaughter hid until morning, then ran for help. It was too late. Shikalile's blood still stains the walls, and the small wooden chair where she sat in her last moments of life. Her family – huddled here for the funeral – have to sleep in this room. They have nowhere else to stay until they return to their own villages.
Shikalile's youngest son, Matseo, is wandering around, dazed. "My mother was a very kind person... I am worried people think she was a witch, she wasn't," he says, looking down, almost mumbling. A neighbour speculates: "Her grandchildren have had sicknesses and fevers lately. They have not been well. So maybe she has been blamed. Maybe they said she bewitched them." Others huddled here, in the shade and the sadness, believe her children just used the charge of witchcraft as an excuse to get her out of the way and claim their inheritance. The villagers have petitioned for them to be arrested, and her eldest daughter has been taken away. Nobody will tell me the details. At the back, in the fields of maize and cassava she planted, Shikalile has just been buried. A dog digs idly at the grave, only to be shooed away.
Witch killings are a daily event in Sukumaland. The victims are almost invariably old women, living alone. These women are frightening anomalies here: they have a flicker of financial independence denied to all other females. It has to be stopped. "Of course witches must be killed!", Emanuel Swayer tells me, leaning forward. "They are witches!" We are sitting in the nearby town of Nasa-Gin now, in the soft breeze by Emanuel's fields. A skinny dog is lolling at Emanuel's feet. He is regarded as a local expert on witches – and how to dispose of them.
"Witches are people who use the power of our ancestors to harm others," he explains, with a jeer. Most people here believe there are two realms: the physical one which we can all see, and a higher realm, where the spirits of our ancestors reside, eternally watching us. Everybody can appeal to the ancestors for help, by making offerings to them – but only witches ask them to do harm. "The worst thing about witches is if you make a tiny mistake, they'll kill you," he says. "It happened to my grandfather. One day he got pricked by a thorn, and he died the next day. How can a thorn prick kill somebody? He must have angered a witch. It is the same with my father. He was a mentally well man. But then he was bewitched and became confused and disappeared and we haven't seen him since."
But the witches' most evil act in their war on Emanuel Swayer was to kill his baby son, Yusuf. "He got severe diarrhoea and died," he says. "It was the witches. Of course, they deny it – they say I'm not, I'm not, I'm not – but they are. Long ago, in 1984, the Tsungu-Tsungu [a local vigilante group] captured some witches and they admitted it. They admitted it was all true, and this is what they do."
As I speak to the witch-believers, it becomes clear what is happening. In this bitterly poor, bone-dry land, death is constantly swooping above their heads, ready to strike at any moment. But to accept that their lives are precarious and arbitrary – that something as small as a thorn prick, or diarrhoea, can end their story, and soon – would be excruciating. So it is, perversely, easier to imagine they are in a celestial war against evil, represented by the old women all around them. Suddenly, the grief has a meaning – and can be killed. A witch is death made flesh – and who has not dreamed of slaying death?
As they sip beer and talk into the dusk about these "evil witches", it becomes clear they have developed elaborate fantasies to maintain all this. Bobu Masha, a rather plump 39-year-old farmer, tells me: "Witches are a big danger. They can kill you. I know because I have participated in their evil." He says that one night, when he was 14, his aunt woke him in his sleep, and revealed she was secretly a witch. "She told me to come with her to a place but it was eight kilometres away. I said I couldn't get there, but she produced a hyena, and we rode on its back very fast. She took me to a witch's convention, where they plan their work. We saw people dancing naked. There were people who died years ago there, dancing and partying. This is what I saw, vividly." Is he consciously lying? Or has he convinced himself this dream – or hallucination – is true, to give a purpose to all the grief he has been soaked in? "There is a special substance you can rub around your eyes, and then you will be able to see witches," Bobu tells me. Good. Bring me the medicine, I say. "Oh, it is very rare. It is not easy to get hold of."
A few miles away, I meet one of the monsters Emanuel believes should be wiped from the earth. Sato Magdalena Ndela is a shrunken, hunched old woman, but she smiles awkwardly as she offers me her stump to shake. She is sitting in the shade, eating sweet potatoes her grandchildren have peeled for her. She can just about hold food with her remaining hand, although it juts from her wrist at a strange and painful angle.
Sato can remember when they came to kill her. "It happened in the night. I heard people opening the door without knocking," she says. "They shone a light in my face. I thought – what is happening? What can I do? That was when I felt the first cut into my body. I looked down and saw my hand was cut right off. Then they cut into the right one and it was hanging. Then I felt a blow against my head and I lost consciousness."
She keeps repeating this part of her story, mumbling. She doesn't remember when she was first called a witch, or why. She was old. She was alone. It was enough. Her daughter, Salome Kashilima, is suckling a baby in the corner. She says: "My mother totally changed after the attack. She can't work, she can't hear very well, she feels sick all the time. If there is any noise in the night, she screams.... It is so sad, because she was a very good farmer, and so hard-working."
Sato tugs off her headscarf to show me the wounds. Her head is one long scar, and her ear is a twisted lump. Ever since the attack in 1995, her right eye has been weeping salt tears and pus. She mutters: "Now I can't do anything. I wasn't born like this. I can't do anything." And she tells the story of the attack again.
Only words
The women of Sukumaland – with nothing but their dignity – have begun to fight back. Juliana Bernard is a small, firm 36-year-old woman with an air of indestructibility, and a mission: make witch-hunting history. She grew up across Tanzania, travelling with her father, who was a primary school teacher, and her mother, who was a nurse. She felt instinctively that charges of witchcraft were "nonsense" – and she learnt from her mother that "illness is caused by disease and germs, not bad spirits". I sit in a van belonging to HelpAge, the organisation she works for, as she takes me to a village where she is – inch by inch – helping women to speak out and answer back.
She says: "Witch-hunting is the most extreme end of the extreme views towards women held by many men here. Women do the vast majority of the work. They build the houses, care for the children, and work in the fields. They work 24 hours a day – but they have nothing at the end of it. We are seen as the property of our husbands. Women are not allowed to decide anything about our own lives. We have no rights, no property, and no say. Widows are the exception – and that is why they are targeted. Anything bad is blamed on us, and we can't answer back. It ends with us being blamed even for disease and death."
Juliana trained as a lawyer in Dar es Salaam, but she came back here because she did not feel she could forget the old women living in terror. "Of course, I have seen terrible things," she says casually. "I have been to villages where old women have been chopped to pieces and their legs were sticking out of the bonfire. I have seen a mother and daughter hacked to death, because the mother was accused of being a witch, and the daughter tried to defend her. But I believe in these women."
When Juliana first turned up in the villages of Sukumaland to explain she was there to defend women accused of witchcraft, "everybody thought I was mad. They said if I sat down with the witches, I would be poisoned and die. But I ate with the witches – and I lived. It was a useful sign." Juliana and the organisation she worked with – Maparece – had a simple programme: show the local people the real causes of the evils they attribute to witchcraft.
Women in Sukumaland spend a lifetime working over ovens fuelled by chopped wood. This causes acrid smoke to sting their eyes every day – and by the time they reached their fifties, their eyes are bloodshot-red. This is seen as a sign of witchcraft – and triggers killings. So Juliana started with something strikingly simple. She provided old women with adjusted ovens that blew the smoke not into their eyes, but up a funnel and out into the sky. Their eyes soon healed – and the villagers started to listen.
Juliana has been working in Ngwasamba village for more than five years – and it has been transformed. At the village meeting – where everyone gathers in a broad circle – a young man called Bahati Madirisha tells me: "Before, we thought old women were wicked and we could beat them or do anything we liked to them to stop them. But then Juliana explained that disease and germs make you sick, not witches. [Her organisation] Maparece proved it... Before, we blamed polio on witches and punished them, but it didn't stop polio. Then we got the polio vaccinations, and we all stopped developing polio. We could see that modern medicine works." The village nods as one. "We can see that we were deceived by the traditional healers who blamed witches," a woman adds.
Just the smallest drop of rationality can – it seems – kill these superstitions stone dead. One old woman in the village, Lois Mukwiga, tells me: "Before, you couldn't sleep at night. You were just waiting for the accusation. Witch. Witch. Now we can walk the village freely, even late at night. Now I'm just like anyone else." Juliana's work was able to spread further across Sukumaland because Comic Relief provided hard cash. They were able to lobby the Tanzanian government to crack down on the "traditional healers" who blamed illnesses on witchcraft. Now the government is registering all of them, and refusing a licence to anyone who makes such claims.
Driving from village to village where Juliana has worked, old women openly weep with relief – and for the friends they have lost. Monica Abdell is a lined old woman swaddled in bright colours. She stands up at the village meeting and declares: "In the old days, women never slept peacefully in their beds. We lived in terror. You could never settle. You always thought – I could be next." She knows. It happened to her.
Monica was thrown out by her husband for a younger woman, and forced to leave her two babies with them. "It was the saddest day of my life," she says. "But men own the children here, and women have no rights." When she arrived in this village, she was poor and alone, and whispers soon began that she was a witch. "Nobody would say it to my face, but people would shout it at my house," she says. "I couldn't understand it. I hadn't done anything wrong. Nobody would dare to help you. Your own relatives would send you away broken hearted, because they were terrified of being accused of being witches, too."
She lived like this for decades. Then, one day, she saw a notice pinned to the primary school notice board. It had her name on it, next to a drawing of a huge knife, and a pool of blood. It said: "These are the last days of your life. Go and sacrifice a goat. You will die soon." She was being blamed for the mysterious death of several local children. Monica angrily wipes away a tear and says: "I stopped eating. After a while, you don't even feel the hunger. I was so confused. It was as if I was no longer of this world. I realised I had to run away, so I left everything and fled into the bush. I slept on the floor. I was so frightened I would be killed by a snake or wild animal. I was starving. But nobody would help you. You had to carry the cross on your own shoulders."
But then one day, weak and exhausted, Monica took a risk and returned to her house. She half-expected to be hacked to death – but while she had been hiding in the bushes, Juliana had been to her village. People knocked at her door and explained they now knew she wasn't a witch. Soon after, Comic Relief money built her a new house, where she has an oven that won't redden her eyes. Monica weeps and shakes her head, but can't quite say any more. Finally, she adds: "It is seared on to your bones. Being shown a letter with a knife and blood and your name... I have starved in my life several times, and this was much worse."
A year after Monica returned, two young women arrived in the village. They had been travelling through every settlement in the area, asking for her, knowing only her name. "When they came to my house, they said, 'Monica? We are your daughters.' And I thought – 'Yes, you have my face!'" Monica looks out towards the bush where she nearly died, and says softly: "If it was not for Maparece [funded by Comic Relief], I would not have lived to know my daughters. I would be dead, and the people here would not know there are no witches – only words."
Cutting
Margaret Koilel is telling me how to cut out a woman's genitals. She has done it hundreds of times, and says it is simple. "At seven in the morning, everybody turns up for the ceremony. The girl – who is usually 12 – is seated on a cow-hide. The girls often scream and howl and try to resist, so one woman holds her left leg, the other holds her right leg, and another holds her shoulders back. We pour cold water on her vagina to make her numb. Then I go down on one leg and start to cut with a razor."
First, Margaret puts her finger under the hood of the clitoris, "and then I cut it completely off." Then "I cut out all the meat. I know when to stop when I feel the bone and there's nothing left to cut away." Then "we take her to bed and cover her with a cloth. In the evening, the women come back to check I have done a good job. If I have left anything by mistake, because the girl kicked and screamed too much, we cut her again."
Every year, two million African women have their vaginas butchered. It is called "circumcision", but this is misleading: the male equivalent would be cutting off the head of the penis, and most of the shaft. In many countries – such as Sudan, or Somalia – it happens to more than 90 per cent of women. It kills many of them – and their babies.
I have come to the Rift Valley in Kenya to see this maiming for myself. The valley is a long, dry depression in the earth, ringed by hard rock. As you drive along the lumpy melting asphalt, you see nothing for miles except red-brown earth, and the occasional Masai goat-herd guiding his cattle to the next rare patch of edible scrub. This is where humanity was born: its long blank vistas are encoded on our DNA. Its landscape is soothing to our species, even as if feels like the sun is suspended inches above your head and burning down into your bones.
Outside a tin shack in the emptiness, Margaret explains why they do it. "It is to please the men," she says. "They will not marry a woman who is uncut. They think that a woman with an uncut vagina will be sexually insatiable, and have sex with anyone. But if she is cut, she will not enjoy sex, so you know she will be a virgin on her wedding night, and she will not cheat on you after you are married." There are strange myths to reinforce this practice. Some men believe an uncut woman will kill the crops if she touches them. Others think an uncut clitoris will grow like a snake and strangle them in their sleep.
Dr Guyo Jaldesa sees the consequences every day. "Instead of a normal vagina, these women just have scar tissue," he says. "This causes all sorts of problems. It is basically torture for the women to have sex. One of the purposes of female genital mutilation is to make it terribly painful and unpleasant for women." When he gets married, "the man has to prove his virility by forcing open the closed scar tissue. If he fails to perform this the man is ridiculed, but it can be very difficult. So often the man will use objects – like a knife or broken bottle – causing even more terrible damage to the woman."
During childbirth, the woman's vagina has no elasticity. "The scars cannot stretch to let the baby out – so it often becomes trapped there," he explains. The World Health Organisation calculates this causes a 20 per cent increase in still-born births. I am about to see this is only the start.
The town at the centre of the valley is called Narok, but I think of it as Dust City. The air is thick with dust; every time you walk, you kick up great fireworks of dust. Little whirlwinds form, carrying torrents more dust – where does it come from? – into your mouth, your ears, your eyes. Narok has a small courthouse, and I am here to attend the first-ever trial of a father for killing his daughter – by cutting out her vagina.
Last August, Sision Nchoe – a 12-year-old girl – was held down and cut. Once it was over, she bled and bled and it wouldn't stop. Within a few hours, she was dead. Her father said this was a bad omen from the spirits – nothing to do with the cutting, oh no – and ordered she be buried immediately. Normally the story would end there: another anonymous death. But a local campaign to end this mutilation had a supporter in the community – and they called the police. Her father, Ole Nchoe, was outraged, asking the police: "It is only a woman who died. Why is there all this fuss?" But Sision's mother was wailing "You have killed my daughter! My daughter!"
An array of prisoners shuffle into the courthouse, each wearing only one shoe: it turns out they confiscate one of them when you are arrested to stop you running away. They each plead on minor charges in front of a stern magistrate, before being dismissed, or jailed. Finally, Ole
Nchoe and the woman he paid to cut his daughter, Nalangu Sekut, shuffle into the witness box.
The father looks angry and uncomprehending. As soon as he is given a chance to speak, he begins to shout. "Forgive me – I was not involved in this incident..." he says. "God did this, not me! I am asking for forgiveness." The circumcisor is even more angry. She shouts, jabbing her finger in the air: "If what I did was wrong, why did the chief accompany me? Why does my local councillor approve? Why?" In a bar, their local councillor Stephen Kudate tells me: "There's a lot of anger in the community at this coming to trial." It is adjourned. There will be a verdict in April.
It's not hard to find the other victims of the cutting: they walk every street in Dust City. Kanako Sampao is a lean, drawn 25-year-old woman who wanders the streets, her head covered with a red bandana. She keeps her distance from everyone, in order to hide the stench that constantly leaks from her. "I was cut when I was 10," she says, looking around nervously, and smirking at odd intervals. "I screamed but they did it anyway." She didn't heal very well – it was months before she could walk again. When she was 14 she was married off and had her first and only baby.
"He became stuck. I couldn't push him out," she says. "They cut me to pull him out but it was too late. He died." The punishment didn't end there. When the baby becomes trapped in a scarred vagina, there is huge pressure on the rectum, the bladder and the urethra – and a lot of the tissue can become damaged and die. This happened to Kanako. Her insides were crushed – and never recovered. She has what is called a fistula: now all her urine and faeces leak in a long incontinent streak from her vagina.
"My husband said I stink and can't even produce a healthy child, so he found another woman and threw me out," she says. "Now no man will go near me. I have nowhere to live. People attack me, saying I stink and I'm disgusting. My sisters let me scavenge food from them, but their husbands won't let me in their houses." She looks down, her eyes dry. She has heard fistula is treatable with surgery, but it is expensive, and she has no idea how she could afford it. All over Africa, you find these women – shunned like lepers, on the streets, abandoned, hoping for a miracle.
The Woman With the Wooden Vagina
I walk into the courtroom in Narok with Agnes Pareiyo, a big, broad 53-year-old woman with immaculately coiffed hair: she looks like a 1950s housewife in Masai tribal dress. She is indeed a warrior – for women's rights. She is here to get justice for Sision – and all the girls like her. Sision's father glares at her with uncomprehending hate. For Agnes, this trial is the culmination of a fight that began when she was 14 years old.
"One day, my father told me I was going to be made into a woman," she says, almost whispering. When he explained what this involved, she refused. She thought it was barbaric and cruel. But she was the daughter of the village chief; she had to set an example. "I tried to fight, I tried to resist – but they forced me. So I was determined not to scream. But because I didn't scream, they cut even more out. They cut me very severely. And afterwards, as I was lying there, I resolved I wouldn't let this happen to more girls."
Agnes grew up to be a housewife and the treasurer for the local district. One day, 15 years ago, they discussed at the district council why so many girls were dropping out of school. Agnes pointed out that it happened after the girls were cut – so she began to tour the schools, telling girls they didn't have to do it. "At first, people said I was a crazy woman. Who is this madwoman explaining what clitorises are to our girls? My member of parliament condemned me, saying I was trying to destroy Masai culture and corrupt our girls. But I kept to my course."
She hit upon the idea of having a wooden model of a vagina carved for her, so she could demonstrate plainly what "circumcision" does to it. "That was when people said I was totally insane!" she says, with a great whooping laugh. They called her "the woman with the wooden vagina".
But after her school tours had been going for a few months, something happened that Agnes hadn't anticipated. Girls who were about to be mutilated began to run away from home to find her – and seek help. "They were terrified. What could I do? I let them stay with me, but soon I realised they couldn't all stay with me." So – with help from Comic Relief, and from Eve Ensler, author of The Vagina Monologues – she set up an organisation called the Tasaru Ntomonok Initiative, and built a shelter for the fleeing girls. She takes me there, to a bright, airy centre filled with freed girls. They are cooking and reading and plaiting each other's hair.
Agnes' defence of her girls is legendary in the Rift Valley. Everybody knows about the time an enraged father turned up at the gates of the shelter with a sword to reclaim his daughter and have her cut. The gates were sealed; the girls were gathered, unarmed, behind Agnes. The father was howling revenge – and Agnes stood firm and shouted: "Come on then! Try it! We're not afraid of you!" After a moment's silence, he fled. "I am a Masai woman," she says, and chuckles.
The shelter triggered such a mass rebellion of young girls running away from home that the Kenyan government finally made it illegal to subject a girl to genital mutilation in 2001. But the first prosecutions are only beginning now. Almost all the girls who still run away to Agnes are reunited with their families – once they agree to leave them unmaimed. "I go bringing a blanket and sugar, the symbols of forgiveness," Agnes says. "I explain the health risks. It usually works." They take the women who work as circumcisors on to training courses, to teach them the consequences of what they do. When Margaret Koilel learnt the truth about what she had been doing, she was shocked. "I realised I have the blood of hundreds of girls on my hands," she says. "It calls to me in the night."
But Agnes soon realised that mutilation cannot be looked at on its own. After a girl is mutilated, she is almost always forced to drop out of school and sold off for a dowry to an older man. In the Rift Valley, mutilation and forced marriage are Siamese twins. Agnes leads me to a girl who knows this better than anyone. Wangari is a slim, bony 14-year-old who was saved on her wedding day – at the age of nine. She grew up in Taleki village, where she says a normal day involved cooking, cleaning, feeding the animals, and looking after the younger children. "My father goes into the town and drinks. He doesn't work," she adds. She was cut when she was eight – she doesn't want to talk about it – and from then on she had to stay at home. "My brother – who was in his twenties – kept asking my dad: why is she still around? You should marry her off. So one day my father brought home a suitor and told me I was getting married." How old was he? "Forty-five."
She looks away, and breathes a little more deeply. "I didn't really understand what it meant. I just knew I didn't want to leave my mum. But the man gave my father two sheep and one goat, and a wedding date was arranged. On the day, I was covered with sheep fat, which is part of the ceremony. My father explained that I was going to have to stop being a child, and do what I'm told to do, and never come back. You must build your own home now. I didn't know what to say. My father told my husband that he had to beat me to ensure I didn't come running back home."
But a Tasaru supporter saw what was going on, and called Agnes. She alerted the police – and Wangari was rescued on her way to the wedding and brought to the shelter. Agnes enrolled her in school for the first time. "I love school!", she exclaims, her fists unclenching. "I didn't know how to read or write when I came here. Now I speak English and Swahili. I get so much encouragement! They tell me I can do anything I want to." Unusually, her family refused to have her back. Her father considers her a "whore", who could kill the family crops if she touched them.
"I miss my mum," Wangari says softly. "But I could never go back there. I value my school and my body too much."
The Racist-Relativist Alliance
Why are these wars on women verboten in the West? Why do we refuse to hear Juliana or Agnes and their pleas for solidarity? Any discussion of these issues – the persecution of "witches", and vaginal mutilation – is silenced in a pincer movement of racism and relativism. Racists say that black Africans are inherently primitive. Their "culture" will always and ineradicably contain such cruelties, so why bother tampering with it? Relativists say that African culture must be "respected", and it is "imperialist" to interfere, on a par with the vilest parts of our own history.
Both make a basic mistake. Africa consists of hundreds of fissiparous cultures and no culture anywhere is homogeneous and unchanging. The culture of Massachusetts was to burn witches not so long ago – until some people there began to stand up and oppose the practice. In the same way, there are huge divisions within African societies. There are brutal misogynists who want to burn old women and destroy female sexuality with razors – but there are also women fighting back, and their will is just as strong. The funding by Comic Relief, saving thousands of innocent women, is an act of solidarity, on a par with the millions of people who backed the African National Congress even though they were not South Africans, or who backed the civil rights movement even though they were not Americans.
Agnes leans forward, her hands bunched into fists. "These girls don't think [mutilation] is wrong because a white man told them so. They know it's wrong because it's their body." With that, Agnes sits back, and looks out, towards the girls playing in the yard, free at last. Isn't she an African? Aren't they?
Some names in this article have been changed to protect the children. For Red Nose Day tomorrow, the BBC is screening an evening of comedy, starting on BBC One from 7pm. To make a donation, call 03457 910 910 (calls cost the same as calls to numbers prefixed 01 and 02 and will be included as part of any inclusive minutes or discount package)
Dlaczego miałbym szanować te ciemiężące religie?
Prawo krytykowania religii powoli zostaje zalane żrącym kwasem. Na całym świecie małe, narastające zwycięstwa laicyzacji – dające nam możliwość wątpienia, kwestionowania, i samodzielnego podejmowania decyzji – są ograniczane przez wojownicze żądania, byśmy „szanowali” religię. Właśnie przekroczono kolejny, historyczny kamień milowy, co pokazuje, jak daleko nas zepchnięto. Sprawozdawca ONZ-u, który ma być globalnym strażnikiem wolności słowa, otrzymał nowy zakres obowiązków, stawiający go po stronie cenzorów religijnych.
60 lat temu Powszechna Deklaracja Praw Człowieka ogłaszała „nadejście świata, w którym ludzie będą korzystać z wolności słowa i przekonań (…) jako najwznioślejszego celu człowieka”. Była to Magna Carta dla ludzkości – i nienawidził jej każdy władca łamiący prawa człowieka. Dzisiaj chińska dyktatura nazywa ją „Zachodnią”, Robert Mugabe nazywa ją „kolonialną”, a Dick Cheney nazywa ją „przestarzałą”. Państwom naszego świata nigdy nie udawało spełnić jej wymagań – ale ONZ przedstawiała ten dokument jako ostateczny standard, według którego mamy się sprawdzać. Do teraz.
Poczynając od 1999 roku koalicja islamistycznych tyranów pod przewodnictwem Arabii Saudyjskiej żądała, by reguły zostały zmienione. Uznali oni, że żądanie, by każdy mógł swobodnie myśleć i mówić, "nie szanuje wyjątkowej wrażliwości” ludzi religijnych – wydali więc alternatywną Islamską Deklarację Praw Człowieka. Zgodnie z nią można mówić tylko „w granicach wyznaczonych przez prawo szariatu. Nie jest dozwolone szerzenie fałszerstw lub rozprzestrzenianie tego, co zawiera zachętę do zohydzenia lub odrzucenia społeczności islamskiej”.
Innymi słowy: możesz powiedzieć wszystko, co chcesz, jak długo jest to dokładnie to, co reakcyjni mułłowie chcą, byś powiedział. Ta deklaracja stwierdza wyraźnie, że nie ma żadnej równości dla kobiet, gejów, nie-muzułmanów ani apostatów. Poparł ją Watykan i stado chrześcijańskich fundamentalistów.
To nie do wiary, ale oni zwyciężają. Sprawozdawca ONZ ds. Praw Człowieka zawsze miał za zadanie ujawnianie i zawstydzanie tych, którzy dławią wolne słowo – także ludzi religijnych. Niedawno jednak delegat z Pakistanu zażądał zmiany opisu tego zakresu zadań tak, by sprawozdawca mógł także wyszukiwać i potępiać „nadużycia wolności słowa” włącznie z „zniesławieniem religii i proroków”. Rada zgodziła się – a więc praca sprawozdawcy została postawiona na głowie. Zamiast potępiać ludzi, którzy chcieli zamordować Salmana Rushdiego, potępią samego Salmana Rushdiego.
Wszystko, co można uznać za „religijne”, nie może już dłużej być przedmiotem dyskusji w ONZ – i niemal wszystko uznaje się za religijne. Roy Brown z International Humanist and Ethical Union próbował poruszyć temat kamieniowania kobiet oskarżonych o stosunki pozamałżeńskie, jak również kwestię małżeństw dzieci. Delegat Egiptu wstał i oznajmił, że dyskusji o szariacie „nie będzie” i „islam nie zostanie ukrzyżowany na tej Radzie” – Brownowi nakazano milczenie. Oczywiście pierwszymi ofiarami tej likwidacji — z imprimatur ONZ-u — swobody słowa w kwestii islamu są zwykli muzułmanie.
Oto losowo wybrane kilka zdarzeń, które miały miejsce w krajach domagających się tej zmiany w zeszłym tygodniu. W Nigerii rozwiedzione kobiety rutynowo wyrzucane są ze swoich domów i pozostawiane bez środków do życia, z zabronionym kontaktem z dziećmi, a więc duża ich grupa chciał zorganizować protest – ale policja szariatu oznajmiła, że jest to „nie-islamskie” i że uczestniczki marszu zostaną pobite i wychłostane. W Arabii Saudyjskiej, najwyższy, zaaprobowany przez rząd duchowny powiedział, że jest całkowicie akceptowalne małżeństwo starych mężczyzn z 10-letnimi dziewczynkami i że należy uciszyć tych, którzy się z tym nie zgadzają. W Egipcie 27 letni muzułmański bloger Abdel Rahman został aresztowany, uwięziony i torturowany za przedstawienie argumentów na rzecz zreformowanego islamu, który nie narzuca szariatu.
Ludzi, którzy domagają się respektu dla kultury muzułmańskiej, pytam: Której kultury muzułmańskiej? Tych kobiet, tych dzieci, tego blogera? – czy ich ciemiężców?
Jak to ujął obrońca świeckości Austin Darcy: „Ostatecznym celem tego wysiłku nie jest ochrona uczuć muzułmanów, ale ochrona nietolerancyjnych państw islamskich przed oskarżeniami o naruszanie praw człowieka oraz uciszenie głosów wewnętrznych dysydentów, nawołujących do bardziej świeckich rządów i do wolności”.
Ci z nas, którzy gorąco popierają ONZ, powinni być tym najbardziej oburzeni.
U podstawy tych „reform” leży koncepcja, przenikająca także do demokratycznych społeczeństw, że ateizm i wątpliwości są zbliżone do rasizmu. Dzisiaj, kiedy krytykuje się wiarę religijną, jej wyznawcy natychmiast twierdzą, że są ofiarami „uprzedzenia” – ich oburzenie wspiera w coraz większym stopniu prawo.
Wszyscy ludzie zasługują na szacunek, ale nie dotyczy to wszystkich idei. Nie szanuję idei, że mężczyzna urodził się z dziewicy, chodził po wodzie i zmartwychwstał. Nie szanuję idei, że powinniśmy czcić „Proroka”, który w wieku 53 lat miał stosunki seksualne z 9-letnią dziewczynką i rozkazał wymordować całe wsie Żydów, ponieważ nie chcieli go wyznawać.
Nie szanuję idei, że Bóg dał Żydom Zachodni Brzeg i że Palestyńczycy mają być zmuszeni do poddania się. Nie szanuję idei, że kiedyś żyliśmy jako kozy i znowu będziemy żyć, może jako stonogi. Nie czynię tego ze względu na „uprzedzenia” ani „ignorancję”, ale dlatego, że nie ma żadnych dowodów na te twierdzenia. Należą one do dzieciństwa naszego gatunku i z czasem będą się wydawały równie niedorzeczne jak wiara w Zeusa, Thora lub Baala.
Kiedy domagasz się „szacunku”, domagasz się, byśmy ci kłamali. Mam zbyt dużo prawdziwego szacunku do ciebie jako do istoty ludzkiej, by wchodzić w tę szaradę.
Dlaczego jednak wrażliwości religijne o tyle częściej prowokują żądania cenzury niż na przykład wrażliwości polityczne? Odpowiedź leży w naturze wiary. Jeśli ktoś kwestionuje moje poglądy, mogę sprawdzić je z rzeczywistością. Jeśli znosisz ograniczenia rynkowe, czy rynki się załamią? Jeśli zwiększasz emisję dwutlenku węgla, czy destabilizuje się klimat? Jeśli moje poglądy są niesłuszne, mogę je poprawić; jeśli są poprawne, jestem uspokojony.
Kiedy jednak ktoś kwestionuje wiarę religijną, nie ma dowodów, po które moglibyśmy sięgnąć. Z definicji: jeśli masz wiarę, to wybierasz wierzenie w nieobecności dowodów. Nikt nie ma „wiary”, że ogień parzy lub że istnieje Australia; jest to wiedza oparta na dowodzie. Jest jednak psychicznie bolesne zostać skonfrontowanym z faktem, że twoje podstawowe przekonania oparte są na czystych wymysłach, na pustej skorupie objawienia lub wypaczonej parodii rozumu. Łatwiej jest domagać się uciszenia nieznośnego źródła wątpliwości.
Wolne społeczeństwo nie może jednak być nastawione na uspokajanie twardogłowych wiernych. Opiera się na umowie. Masz absolutne prawo wypowiadania swoich poglądów – ale ceną za to jest, że ja także mam prawo odpowiadać jak sobie życzę. Żaden z nas nie może odrzucić reguł i żądać obrony przed obrazą.
Niemniej ta myśl – leżąca u sedna Powszechnej Deklaracji – została stracona. Z prawa uderzają w nią apologeci cenzury religijnej; z lewa rozpływa się w multikuturalizmie. Porwanie Specjalnego Sprawozdawcy ONZ-u przez fanatyków religijnych powinno wstrząsnąć nami i spowodować, byśmy uratowali tę prostą, mocno już poturbowaną ideę: równego, niezbywalnego prawa człowieka do swobodnego mówienia.
Tłumaczenie: Małgorzata Koraszewska
Bring out your dead
In our taboo-less porn-soaked culture, we have one subject left that makes us fall silent and look away. Nobody wants to discuss death. We view anybody touched by it – the bereaved, undertakers, morticians – with wriggling discomfort. Images of death are the only ones scrubbed from our news reports. We demand our own dead be whisked away unseen. We are the first human society in history to insulate ourselves like this from the inevitable end of our own stories – and it is a taboo that disfigures our lives.
I have been thinking about this partly because of the retching response to the public dying of Jade Goody – and because I just spent a day staring at corpses.
I went to the Body Worlds exhibition in the Millennium Dome, where the dead – from foetuses to the elderly – are preserved and posed for us all to see. The meat that once was a pregnant woman, or a sportsman, or a baby, is stripped down, its inner workings explained.
The man who created this exhibition, Professor Gunther von Hagens, is regarded by many as strange, or even sick. Yet in historical terms, we are the strange, sick exception. Every other wave of human beings has stared at corpses and the cold reality of death as a matter of course. You don’t have to read much Victorian fiction, for example, to see how death was an everyday presence. Every child saw his dead relatives, and spent swathes of his life in mourning dress as a public marker of grief. A popular Victorian hymn went: “There are short graves in the churchyard, round/ Where little children buried lie,/ Each underneath his narrow mound,/ With stiff cold hand and close shut eye.” You don’t have to spend much time in sub-Saharan Africa to see how death is held close and seen raw.
The sealing-off of death is a recent shift in Western culture, born in the mud and blood of the trenches. The scale of the First World War slaughter was so vast that mourning dress had to be abandoned, and the battalions of bodies couldn’t be returned to their families. This is when mourning shifted from being based on the corpse to being based on memory – and death began to be hidden away.
Gradually, we have taken this further and further. I didn’t see a dead body until I was 23, and even then, it was only because I was a journalist. Of course, this is in part a side-effect of a totally positive development. We all live longer thanks to the dazzling advances of medical science, and we mostly die in hospitals receiving treatment. But this has enabled us to take a natural human instinct – the denial of death – too far.
Death will always be hard to contemplate, particularly when we abandon the anaesthetics offered by religion. As Phillip Larkin put it: “Not to be here,/ Not to be anywhere,/ And soon; nothing more terrible, nothing more true.” But it only becomes more frightening – and more corrosive – if we suppress our fears, and it produces strange dysfunctions in how we live.
This occurred to me when I saw my grandfather’s corpse last year. He was waxy and absent, and all his complex experiences and thoughts were simply gone. This is it, I thought. This is what you are: a slab of meat, invested with meaning by other hunks of meat, until you too rot. This is what Von Hagens’ corpses say as they show you their sinews and synapses so emptily.
Yes, there is something depressing about this. Of course there is. In his autobiographical book about death, ‘Nothing To be Frightened Of’, Julian Barnes writes: “It is difficult for us to contemplate, fixedly, the possibility, let alone the certainty, that life is a matter of cosmic hazard, its fundamental purpose mere self-perpetuation, that it unfolds in emptiness, that our planet will one day drift in frozen silence, and that the human species will completely disappear and not be missed, because there is nobody and nothing out there to miss us. That is what growing up means. And it is frightening prospect for a race that has for so long lied on its own invented gods for consolation.”
Yet there is also something exhilarating in the truth of it too. When you rush around pretending your life is eternal and forever, you use it casually and wastefully, like any other resource you imagine is not going to run out. But when you are forced to see how finite it is, this seems almost scandalous. A culture that doesn’t see its dead – that believes it is sick and spooky to do so – forgets how to live.
The most powerful explanation of this view that I know is the 1999 novel ‘Being Dead’ by Jim Crace. It opens with two doctors of zoology – Joseph and Celice – wandering to some remote sand-dunes, where they are suddenly and inexplicably beaten to death. We expect to be told the story of their lives and murder, but instead, we simply watch as their bodies rot. Crace writes: “No-one could tell what kind of man he was, what kind of woman she had been. Their characters had bled out on the grass… The plain and unforgiving facts are these. Celice and Joseph were soft fruit. They lived in tender bodies. They were vulnerable. They did not have the power not to die. They were, we are, all flesh, and then we are all meat.”
Their daughter identifies the bodies, and realises: “This was not death as it was advertised: a fine translation to a better place… They were insensible as stones, imprisoned by the viewless wind.” But she does not see as a recipe for despair. No. She concludes: “No-one transcends. There is no remedy for death – or birth – except to hug the spaces inbetween. Live loud. Live wide. Live tall.”
It’s a healthier attitude than our quiet, delusional shunning of death. Bring out your dead. See them. Stare at them. Our culture will live better if we gaze upon death, instead of burying it six feet deep in our psyches, along with our unviewed and uncomprehended corpses.
The responses to my defence of free speech...
The responses to my article about the riots in Calcutta has been overwhelmingly positive - especially from India. I'm particularly grateful to all the Muslims who have expressed their disgust at the Islamist attempts to shut down free speech.
Here are some of the most interesting: from the Hindustan Times, Katha Pollitt in The Nation, Index on Censorship, Shoayib Daniyal, The Daily Telegraph, Ophelia Benson, Stephen Poole, Andrew Sullivan, the Indian blogger Dance With Shadows, Salil Tripathi , the International Humanist and Ethical Union, Austin's Atheism Blog, Puny Mishra, the Indian blog Communalism Blog, Satya Brat and Russell Blackford.
There was an exceptionally stupid response from The Middle East Times
Please express your support for the editors of The Statesman here.
For the latest on what they are facing, click here. I'm doing what I can to support them, but for obvious reasons I'm told it's best not to talk about it right now. If you are outraged by religious assults on free speech and want to do something about it, please join the National Secular Society or volunteer for Butterflies and Wheels.
I'll be speaking at the London Jewish Cultural Centre this Sunday 22nd...
To book tickets, click here.
Despite the Riots and Threats, I Stand By What I Wrote
Last week, I wrote an article defending free speech for everyone – and in response there have been riots, death threats, and the arrest of an editor who published the article.
Here’s how it happened. My column reported on a startling development at the United Nations. The UN Special Rapporteur on Human Rights has always had the job of investigating governments who forcibly take the fundamental human right to free speech from their citizens with violence. But in the past year, a coalition of religious fundamentalist states have successfully fought to change her job description. Now, she has to report on “abuses of free expression” including “defamation of religions and prophets.” Instead of defending free speech, she must now oppose it.
I argued this was a symbol of how religious fundamentalists – of all stripes – have been progressively stripping away the right to freely discuss their faiths. They claim religious ideas are unique and cannot be discussed freely; instead, they must be “respected” – by which they mean unchallenged. So now, whenever anyone on the UN Human Rights Council tries to discuss the stoning of “adulterous” women, the hanging of gay people, or the marrying off of ten year old girls to grandfathers, they are silenced by the chair on the grounds these are “religious” issues, and it is “offensive” to talk about them.
This trend is not confined to the UN. It has spread deep into democratic countries. Whenever I have reported on immoral acts by religious fanatics – Catholic, Jewish, Hindu or Muslim – I am accused of “prejudice”, and I am not alone. But my only “prejudice” is in favor of individuals being able to choose to live their lives, their way, without intimidation. That means choosing religion, or rejecting it, as they wish, after hearing an honest, open argument.
A religious idea is just an idea somebody had a long time ago, and claimed to have received from God. It does not have a different status to other ideas; it is not surrounded by an electric fence none of us can pass.
That’s why I wrote: “All people deserve respect, but not all ideas do. I don't respect the idea that a man was born of a virgin, walked on water and rose from the dead. I don't respect the idea that we should follow a "Prophet" who at the age of 53 had sex with a nine-year old girl, and ordered the murder of whole villages of Jews because they wouldn't follow him. I don't respect the idea that the West Bank was handed to Jews by God and the Palestinians should be bombed or bullied into surrendering it. I don't respect the idea that we may have lived before as goats, and could live again as woodlice…. When you demand "respect", you are demanding we lie to you. I have too much real respect for you as a human being to engage in that charade.”
An Indian newspaper called The Statesman – one of the oldest and most venerable dailies in the country – thought this accorded with the rich Indian tradition of secularism, and reprinted the article. That night, four thousand Islamic fundamentalists began to riot outside their offices, calling for me, the editor, and the publisher to be arrested – or worse. They brought Central Calcutta to a standstill. A typical supporter of the riots, Abdus Subhan, said he was “prepared to lay down his life, if necessary, to protect the honour of the Prophet” and I should be sent “to hell if he chooses not to respect any religion or religious symbol… He has no liberty to vilify or blaspheme any religion or its icons on grounds of freedom of speech.”
Then, two days ago, the editor and publisher were indeed arrested. They have been charged – in the world’s largest democracy, with a constitution supposedly guaranteeing a right to free speech – with “deliberately acting with malicious intent to outrage religious feelings”. I am told I too will be arrested if I go to Calcutta.
What should an honest defender of free speech say in this position? Every word I wrote was true. I believe the right to openly discuss religion, and follow the facts wherever they lead us, is one of the most precious on earth – especially in a democracy of a billion people rivven with streaks of fanaticism from a minority of Muslims, Hindus and Sikhs. So I cannot and will not apologize.
I did not write a sectarian attack on any particular religion of the kind that could lead to a rerun of India’s hellish anti-Muslim or anti-Sikh pogroms, but rather a principled critique of all religions who try to forcibly silence their critics. The right to free speech I am defending protects Muslims as much as everyone else. I passionately support their right to say anything they want – as long as I too have the right to respond.
It’s worth going through the arguments put forward by the rioting fundamentalists, because they will keep recurring in the twenty-first century as secularism is assaulted again and again. They said I had upset “the harmony” of India, and it could only be restored by my arrest. But this is a lop-sided vision of “harmony”. It would mean that religious fundamentalists are free to say whatever they want – and the rest of us have to shut up and agree.
The protestors said I deliberately set out to “offend” them, and I am supposed to say that, no, no offence was intended. But the honest truth is more complicated. Offending fundamentalists isn’t my goal – but if it is an inevitable side-effect of defending human rights, so be it. If fanatics who believe Muslim women should be imprisoned in their homes and gay people should be killed are insulted by my arguments, I don’t resile from it. Nothing worth saying is inoffensive to everyone.
You do not have a right to be ring-fenced from offence. Every day, I am offended – not least by ancient religious texts filled with hate-speech. But I am glad, because I know that the price of taking offence is that I can give it too, if that is where the facts lead me. But again, the protesters propose a lop-sided world. They do not propose to stop voicing their own heinously offensive views about women’s rights or homosexuality, but we have to shut up and take it – or we are the ones being “insulting.”
It’s also worth going through the arguments of the Western defenders of these protesters, because they too aren’t going away. Already I have had e-mails and bloggers saying I was “asking for it” by writing a “needlessly provocative” article. When there is a disagreement and one side uses violence, it is a reassuring rhetorical stance to claim both sides are in the wrong, and you take a happy position somewhere in the middle. But is this true? I wrote an article defending human rights, and stating simple facts. Fanatics want to arrest or kill me for it. Is there equivalence here?
The argument that I was “asking for it” seems a little like saying a woman wearing a short skirt is “asking” to be raped. Or, as Salman Rushdie wrote when he received far, far worse threats simply for writing a novel (and a masterpiece at that): “When Osip Mandelstam wrote his poem against Stalin, did he ‘know what he was doing’ and so deserve his death? When the students filled Tiananmen Square to ask for freedom, were they not also, and knowingly, asking for the murderous repression that resulted? When Terry Waite was taken hostage, hadn’t he been ‘asking for it’?” When fanatics threaten violence against people who simply use words, you should not blame the victim.
These events are also a reminder of why it is so important to try to let the oxygen of rationality into religious debates – and introduce doubt. Voltaire – one of the great anti-clericalists – said: “Those who can make you believe absurdities can make you commit atrocities.” If you can be made to believe the absurd notion that an invisible deity dictated The Eternal Unchanging Truth to a specific person at a specific time in history and anyone who questions this is Evil, then you can easily be made to demand the death of journalists and free women and homosexuals who question that Truth. But if they have a moment of doubt – if there is a single nagging question at the back of their minds – then they are more likely to hesitate. That’s why these ideas must be challenged at their core, using words and reason.
But the fundamentalists are determined not to allow those rational ideas to be heard – because at some level they know they will persuade for many people, especially children and teenagers in the slow process of being indoctrinated.
If, after all the discussion and all the facts about how contradictory and periodically vile their ‘holy’ texts are, religious people still choose fanatical faith, I passionately defend their right to articulate it. Free speech is for the stupid and the wicked and the wrong – whether it is fanatics or the racist Geert Wilders – just as much as for the rational and the right. All I say is that they do not have the right to force it on other people or silence the other side. In this respect, Wilders resembles the Islamists he professes to despise: he wants to ban the Koran. Fine. Let him make his argument. He discredits himself by speaking such ugly nonsense.
The solution to the problems of free speech – that sometimes people will say terrible things – are always and irreducibly more free speech. If you don’t like what a person says, argue back. Make a better case. Persuade people. The best way to discredit a bad argument is to let people hear it. I recently interviewed the pseudo-historian David Irving, and simply quoting his crazy arguments did far more harm to him than any Austrian jail sentence for Holocaust Denial.
Please do not imagine that if you defend these rioters, you are defending ordinary Muslims. If we allow fanatics to silence all questioning voices, the primary victims today will be Muslim women, Muslim gay people, and the many good and honourable Muslim men who support them. Imagine what Europe would look like now if everybody who offered dissenting thoughts about Christianity in the seventeenth century and since was intimidated into silence by the mobs and tyrants who wanted to preserve the most literalist and fanatical readings of the Bible. Imagine how women and gay people would live.
You can see this if you compare my experience to that of journalists living under religious-Islamist regimes. Because generations of people sought to create a secular space, when I went to the police, they offered total protection. When they go to the police, they are handed over to the fanatics – or charged for their “crimes.” They are people like Sayed Pervez Kambaksh, the young Afghan journalism student who was sentenced to death for downloading a report on women’s rights. They are people like the staff of Zanan, one of Iran’s leading reform-minded women’s magazines, who have been told they will be jailed if they carry on publishing. They are people like the 27-year old Muslim blogger Abdel Rahman who has been seized, jailed and tortured in Egypt for arguing for a reformed Islam that does not enforce shariah law.
It would be a betrayal of them – and the tens of thousands of journalists like them – to apologize for what I wrote. Yes, if we speak out now, there will be turbulence and threats, and some people may get hurt. But if we fall silent – if we leave the basic human values of free speech, feminism and gay rights undefended in the face of violent religious mobs – then many, many more people will be hurt in the long term. Today, we have to use our right to criticise religion – or lose it.
If you are appalled by the erosion of secularism across the world and want to do something about it, there are a number of organizations you can join, volunteer for or donate to.
Some good places to start are the National Secular Society, the Richard Dawkins Foundation for Science and Reason, or – if you want the money to go specifically to work in India – the International Humanist and Ethical Union. (Mark your donation as for their India branch.)
Even donating a few hours or a few pounds can really make a difference to defending people subject to religious oppression – by providing them with legal help, education materials, and lobbying for changes in the law.
An essential source of news for secularists is the terrific website Butterflies and Wheels.
Stand up for the right to criticise religion
The right to criticise religion is being slowly doused in acid. Across the world, the small, incremental gains made by secularism – giving us the space to doubt and question and make up our own minds – are being beaten back by belligerent demands that we “respect” religion. A historic marker has just been passed, showing how far we have been shoved. The UN rapporteur who is supposed to be the global guardian of free speech has had his job rewritten – to put him on the side of the religious censors.
The Universal Declaration of Human Rights stated sixty years ago that “a world in which human beings shall enjoy freedom of speech and belief is the highest aspiration of the common people.” It was a Magna Carta for mankind – and loathed by every human rights abuser on earth. Today, the Chinese dictatorship calls it “Western”, Robert Mugabe calls it “colonialist”, and Dick Cheney calls it “outdated.” The countries of the world have chronically failed to meet it – but the document has been held up by the United Nations as the ultimate standard against which to check ourselves. Until now.
Starting in 1999, a coalition of Islamist tyrants led by Saudi Arabia demanded the rules be rewritten. The demand for everyone to be able to think and speak freely failed to “respect” the “unique sensitivities” of the religious, they said – so they issued an alternative Islamic Declaration of Human Rights. It said you can only speak within “the limits set by the shariah [law]. It is not permitted to spread falsehood or disseminate that which involves encouraging abomination or forsaking the Islamic community.” In other words: you can say anything you like, as long as it precisely what the reactionary mullahs tell you to say. The declaration makes it clear there is no equality for women, gays, non-Muslims, or apostates. It has been backed by the Vatican and a bevy of Christian fundamentalists.
Incredibly, they are succeeding. The UN’s Rapporteur on Human Rights has always been tasked with exposing and shaming those who prevent free speech – including the religious. But the Pakistani delegate recently demanded that his job description be changed so he seeks out and condemns “abuses of free expression” including “defamation of religions and prophets”. The council agreed – so the job has been turned on its head. Instead of condemning the people who tried to murder Salman Rushdie, they will be condemning Salman Rushdie himself.
Anything which can be deemed “religious” is no longer allowed to be a subject of discussion at the UN – and almost everything is deemed religious. Roy Brown of the International Humanist and Ethical Union has tried to raise topics like the stoning of women accused of adultery or child marriage. The Egyptian delegate stood up to announce discussion of shariah “will not happen” and “Islam will not be crucified in this council” – and Brown was ordered to be silent.
Of course, the first victims of locking down free speech about Islam with the imprimatur of the UN are ordinary Muslims. Here is a random smattering of events that have taken place in the past week in countries that demanded this change. In Nigeria, divorced women are routinely thrown out of their homes and left destitute, unable to see their children, so a large group of them wanted to stage a protest – but the Shariah police declared it was “un-Islamic” and the marchers would be beaten and whipped. In Saudi Arabia, the country’s most senior government-approved cleric said it was perfectly acceptable for old men to marry ten year old girls, and those who disagree should be silenced. In Egypt, a 27-year old Muslim blogger Abdel Rahman was seized, jailed and tortured for arguing for a reformed Islam that does not enforce shariah.
To the people who demand respect for Muslim culture, I ask: which Muslim culture? Those women’s, those children’s, this blogger’s – or their oppressors’?
As the secular campaigner Austin Darcy puts it: “The ultimate aim of this effort is not to protect the feelings of Muslims, but to protect illiberal Islamic states from charges of human rights abuse, and to silence the voices of internal dissidents calling for more secular government and freedom.” Those of us who passionately support the UN should be the most outraged by this.
Underpinning these “reforms” is a notion seeping even into democratic societies – that atheism and doubt are akin to racism. Today, whenever a religious belief is criticised, its adherents immediately claim they are the victims of “prejudice” – and their outrage is increasingly being backed by laws.
All people deserve respect, but not all ideas do. I don’t respect the idea that a man was born of a virgin, walked on water, and rose from the dead. I don’t respect the idea that we should follow a ‘Prophet’ who at the age of 53 had sex with a nine-year old girl, and ordered the murder of whole villages of Jews because they wouldn’t follow him. I don’t respect the idea that the West Bank was handed to Jews by God and the Palestinians should be bombed or bullied into surrendering it. I don’t respect the idea that we may have lived before as goats, and could live again as woodlice. This is not because of “prejudice” or “ignorance”, but because there is no evidence for these claims. They belong to the childhood of our species, and will in time look as preposterous as believing in Zeus or Thor or Baal.
When you demand “respect”, you are demanding we lie to you. I have too much real respect for you as a human being to engage in that charade.
But why are religious sensitivities so much more likely to provoke demands for censorship than, say, political sensitivities? The answer lies in the nature of faith. If my views are challenged I can, in the end, check them against reality. If you deregulate markets, will they collapse? If you increase carbon dioxide emissions, does the climate become destabilised? If my views are wrong, I can correct them; if they are right, I am soothed.
But when the religious are challenged, there is no evidence for them to consult. By definition, if you have faith, you are choosing to believe in the absence of evidence. Nobody has ‘faith’ that fire hurts, or Australia exists; they know it, based on proof. But it is psychologically painful to be confronted with the fact that your core beliefs are based on thin air, or on the empty shells of revelation or contorted parodies of reason. It’s easier to demand the source of the pesky doubt be silenced.
But a free society cannot be structured to soothe the hardcore faithful. It is based on a deal. You have an absolute right to voice your beliefs – but the price is that I too have a right to respond as I wish. Neither of us can set aside the rules and demand to be protected from offence.
Yet this idea – at the heart of the Universal Declaration – is being lost. To the right, it thwacks into apologists for religious censorship; to the left, it dissolves in multiculturalism. The hijacking of the UN Special Rapporteur by religious fanatics should jolt us into rescuing the simple, battered idea disintegrating in the middle: the equal, indivisible human right to speak freely.
An excellent blog that keeps you up to dates on secularist issues is Butterflies and Wheels, which you can read here..
If you want to get involved in fighting for secularism, join the National Secular Society here.
