Johann Hari

What does it say about Britain that today we merrily laud a historian who celebrates the most murderous acts of the British Empire – and even says women and children who died in our concentration camps were killed by their own stupidity?

Andrew Roberts is routinely described in the British press as a talented historian with a penchant for partying. They affectionately describe how the 46-year-old millionaire-inheritee sucks up to the English aristocracy. He brags: "To [the] charge of snobbery I plead guilty, with pride," saying he has "an exaggerated sense of – and tak[es] an unapologetic delight in – class distinctions." But all this Evelyn Waugh tomfoolery masks the toxic values that infuse Roberts's works of "history".

Roberts, who has a new book out this week, describes himself as "extremely right-wing". To understand him, you need to look at a small, sinister group of British-based South African and Zimbabwean exiles he has associated with. In 2001, Roberts spoke to a dinner of the Springbok Club, a group that regards itself as the shadow white government of South Africa. Its founder, a former member of the neo-fascist National Front, says: "In a nutshell our policy can be summed up in one sentence: we want our countries back, and believe this can now only come about by the re-establishment of civilised European rule throughout the African continent."

The club, according to its website, flies the flag of apartheid South Africa at every meeting. The British High Commission has accused the club of spreading "hate literature".

The dinner was a celebration of the 36th anniversary of the day the white supremacist government of Rhodesia announced a unilateral declaration of independence from Great Britain, because it was pressing the country to enfranchise black people. Surrounded by nostalgists for this racist rule, Roberts, according to the club's website, "finished his speech by proposing a toast to the Springbok Club, which he said he considered the heir to previous imperial achievements".

When I first pointed out this connection, Roberts said he gave a "historical speech", hadn't realised the Springbok Club was a racist organisation, and didn't recall anyone saying anything racist. Wasn't the apartheid flag, and the fact they were there specifically to celebrate the anniversary of a white supremacist declaration, a hint?

That Roberts would cheerfully lap up the applause of the Springbok Club is not surprising: it is perfectly logical to anybody who has read his writing, which consists of elaborate defences for the crimes of a white man's empire – and a plea to the US to continue its work.

How should this empire exercise its power? One useful tactic, Roberts appears to believe, is massacring civilians. The Amritsar massacre is one of the ugliest episodes in the history of the British Raj. In 1919, Brigadier-General Reginald Dyer opened fire on 10,000 unarmed men, women, and children who were peacefully protesting, and about 400 died. Dyer was even repudiated by the British government. As Patrick French, an award-winning historian of the period, explains: "The biographies of Dyer show that he was clearly mentally abnormal, and there was no way he should have been in charge of troops."

Yet Dyer has, at last, found a defender – Andrew Roberts. In his book A History Of The English-Speaking Peoples Since 1900, he says that after Dyer shot down the peaceful crowd, "[i]t was not necessary for another shot to be fired throughout the entire region". He later comments: "Today's reactions to Dyer's deed are of course uniformly damning ... but if the Amritsar district, Punjab region or southern India generally had carried on in revolt, many more than 379 people would have lost their lives."

It is an extraordinary rationalisation for killing women and children in cold blood, and rejected by virtually all other historians. It was only after I exposed this passage that Roberts finally said: "I have never approved of massacring civilians."

But in his writings Roberts is even supportive of politicians who take mass punishment to its most extreme conclusion: concentration camps. His political hero is Lord Salisbury, the British prime minister who, during the Boer War, constructed concentration camps in South Africa that inspired Hermann Goering. Under Salisbury, the British burned Boer civilians out of their homes and farms and drove them into concentration camps, so they could grab control of one of the most strategically important parts of Africa. The result was that about 34,000 people – some 15 per cent of the entire Boer population – died in the camps, mainly of disease and starvation.

Roberts presents a very different picture. He says the British introduced "regime change" in Pretoria out of a concern "for human rights". Far from being a "war crime", the concentration camps "were set up for the Boers' protection". The mass deaths there were not a result of British policy. No: they were primarily the prisoners' own fault, because they didn't know how to take medicine or treat disease, and deliberately spread lice.

The "evidence" he gives for this is the word of a single British doctor who worked in the camps. What would our picture of the German camps look like if we relied on the words of a Nazi-employed doctor? Professor Mike Davis, an academic expert on the British Empire, says: "His arguments about the Boer concentration camps are similar to the arguments of the apologists about the Nazi camps."

This is not merely a matter of the past. Roberts sees his histories as road maps to the future, advising George W Bush, at a White House dinner to celebrate his histories, to adopt "the whole idea of mass internment", saying: "I think it is the way the administration of Iraq should go." Incredibly, he cited Ireland as a model of how internment can work, a claim that provokes incredulity in Irish historians.

This man is a high-society yob and he would be shunned in a culture that took human rights seriously. But it appears that in Britain today justifying mass murder will be cheerfully overlooked, provided the killing was carried out under the flapping of the Union Jack, and you can sprinkle some tart gossip into the pages of Tatler afterwards.

POSTSCRIPT: You can read Andrew Roberts' response here.

He doesn't defend any of his historical claims. No: he claims I have a "secret crush" on him. Because that, obviously, is the only reason why anybody would criticise a defender of concentration camps. It's the level of a ten year-old boy's playground abuse: confronted with hard evidence he is defending monstrous human rights abuses, he says: "Urrrrgh, but he's gay!"

De recente film van de Britse komiek Sacha Baron Cohen valt niet alleen bij de Al-Aqsabrigades van deze wereld in slechte aarde. Johann Hari: 'Jammer dat sommige homo-organisaties al hun pijlen op Brüno richten, terwijl er overal elders in comedy een écht probleem is met homoseksuele personages.'

Sacha Baron Cohens nieuwe kindje Brüno is een gillende nicht die alle vooroordelen belichaamt waarmee homo's opgezadeld werden: dat we oppervlakkig, onvolwassen en pervers zijn. Hij koopt een zwarte baby in Afrika - de prijs? Een iPod - om Madonna na te apen. Hij aast op hetero's door naakt hun tent binnen te stormen. Hij penetreert zijn pygmeeënvriendje met enorme, door fietsen aangedreven dildo's. O, en het overweldigende succes van de film is een nieuwe stap voorwaarts voor homoseksuele mensen.

Het Brünobashen, dat hoogtij viert, slaat de bal behoorlijk mis. Baron Cohen, een van de grootste satirici van onze tijd, trekt een vooroordeel door tot zijn uiterste consequentie om zo de absurditeit ervan aan te tonen. Zo werkt satire. Toen Jonathan Swift de beste satire uit de geschiedenis schreef - A Modest Proposal uit 1729 - voerde hij aan dat de uitgehongerde Ieren er niet in slaagden initiatief te nemen. Het spreekt voor zich dat ze hun eigen baby's hadden moeten opeten. Vele lezers in die dagen vonden het een zoveelste aanval op de barbaarse Ierse horden.

Tijdens de voorbije presidentsrace in de VS publiceerde de onbesproken, vrijdenkende New Yorker een cartoon op de voorpagina met Barack en Michelle Obama als islamitische terroristen met tulband en machinegeweer. Sommige critici riepen: je versterkt de rechtse demonisering! Terwijl de New Yorker er precies de spot mee dreef. Door de mythen letterlijk te nemen en ze op papier te zetten, zei het blad: dit is wat jij denkt dat de Obama's binnenskamers doen. Echt waar? Kijk er eens naar. Zeg me nu met een uitgestreken gezicht dat je dat gelooft.

Baron Cohen doet hetzelfde. Hier wordt niet gelachen met homo's, maar met kwezels die als ze geconfronteerd worden met zijn creatie denken dat hij echt is en model staat voor alle homo's. Baron Cohen waagde letterlijk zijn leven om dat punt te maken. Hij ging naar sommige van de meest homofobe plekken ter wereld - de vluchtelingenkampen van het Midden-Oosten en het diepe zuiden van de VS - en gedroeg zich als een gedrocht ontsproten aan de onbewuste angsten van homofoben.

Zo nam hij als 'Straight Dave' deel aan een worstelwedstrijd in Arkansas, en kreeg hij een dronken menigte zover dat ze "My asshole is only for shitting!" scandeerde. Toen begon hij aan een schijngevecht. Na wat halfslachtig getast begint hij zijn rivaal te versieren; de menigte wordt woedend en begint flessen en stoelen naar de ring te gooien. Had het iemand verbaasd dat hij was neergeschoten?

Uiteraard zullen sommige mensen alleen de taterende nicht zien, en lachen, maar je kunt een satire niet beoordelen vanuit de reacties van de domste elementen in het publiek. Want als je dat doet, dan was elke satire die ooit werd geschreven een wiegendood gestorven. Veel meer mensen zullen extreem gechoqueerd zijn door de vaststelling dat velen de karikatuur voor echt nemen en zich afvragen: "Had ik dat gedaan? Wat is er mis met mijn veronderstellingen?"

Stereotypering

Het is jammer dat sommige homo-organisaties al hun pijlen op Brüno richten, terwijl er overal elders in comedy een reëel probleem is met homoseksuele personages. Het personage van de aanstellerige nicht is voor het eerst sinds de jaren zeventig opnieuw opgedoken in comedy. Horne & Corden (een Brits komisch duo met een eigen sketchprogramma, nvdr) hebben een homoseksuele oorlogscorrespondent die niets anders doet dan kirren over Dolce & Gabbana. De Britse komiek Al Murray heeft een in het roze geklede homoseksuele nazi die krijst: "Ik vind het heerlijk om undercover te gaan met de jongens, mein Führer!" In de VS is de schurk in de film The Hangover een lispelende Chinese nicht, en 'ewwww-I'm-not-gay'-grappen zijn standaard in het nieuwe genre van de bromances. Waarin verschillen ze van Brüno? Het mikpunt van de grap wordt nooit met een judoworp richting homofoben gekatapulteerd. Ze laten hun opgeblazen karikaturen nooit in interactie treden met echte mensen, die hen zouden kunnen ontmaskeren als absurd. Ze worden rechttoe rechtaan gepresenteerd. De grap viseert de homo: kijk hoe onbeduidend, kijk naar zijn vieze lusten!

Ik ben er zeker van dan die komieken niet bewust homofoob zijn. Gedijend in hun vrijdenkende showbizzbel geloven ze dat de onverdraagzaamheid echt iets van het verleden is, en dat ze vrij zijn een karikatuur van elkaar te maken, zoals we dat met onze vrienden doen. Zoals de schrijver Adam Sternbergh stelt: "Het is een houding die zegt: 'Dingen zoals raciale en seksuele stempels liggen zo ver achter ons dat we naar believen raciale en seksuele stempels kunnen drukken.'" Het ware fantastisch geweest als dat de realiteit was: als met niets de draak gestoken kan worden, dan heeft niemand iets te winnen..

Dit soort stereotypering brengt reële psychologische schade toe, niet alleen omdat het de onverdraagzamen aanmoedigt, maar ook omdat het bepaalt hoe homoseksuelen zichzelf zien. Ik weet nog dat ik een kind was in de jaren tachtig en me langzaam aan begon te realiseren dat ik homo was. Door Mr. Humphries of Larry Grayson of Frankie Howerd op tv te zien - en nooit of te nimmer andere homoseksuele mensen - groeide het besef: dit is wat homo zijn betekent. Het is niet alleen de manier waarop je gestalte geeft aan je eigen gender. Het gaat erom dat je ruggengraatloos en oppervlakkig en leeg bent. Dat was deprimerend, want ik wilde zo niet zijn. Ik wilde naar oorlogsgebied, niet naar de catwalks. Ik wilde over het buitenlandse beleid praten, niet over schoenen. Camp zelf is niet het probleem. Het is de implicatie dat alle homo's camp zijn, en dat de twee onverbrekelijk verbonden zijn. Uiteraard zijn sommige homoseksuele mannen feminien - maar dat geldt ook voor sommige heteromannen. Ze horen wel de absolute vrijheid te hebben om zichzelf te uiten zonder uitgelachen of gepest te worden. Maar ze zijn niet het enige gelaat van ons homo's.

Dat homoseksualiteit en camp tegenwoordig zo met elkaar verweven worden, heeft uitsluitend historische gronden. Voor homoseksuele mensen open konden zijn over hun seksualiteit, moesten ze een heimelijke code ontwikkelen waarmee ze elkaar duidelijk konden maken wie ze waren. Maar camp vertegenwoordigde de waarden van de 19de-eeuwse bewaarkast, opgeslagen in fonkelende aspic. Nu bestaat de bewaarkast niet meer: homoseksuele mensen beginnen steeds meer op alle andere mensen te lijken, en de gedateerde karikatuur is eindelijk klaar voor een eervolle uitvaart. Brüno gaat voorop in de begrafenisstoet, doordat hij mensen die nog altijd geloven in het stereotype belachelijk maakt - en tientallen miljoenen mensen een gelegenheid serveert om hen in het gezicht uit te lachen. Kontwieg maar door Brüno; je laat de homofobie een poepje ruiken.

Lees ook pagina 8

Het Brünobashen, dat hoogtij viert, slaat de bal behoorlijk mis. Baron Cohen, een van de grootste satirici van onze tijd, trekt een vooroordeel door tot zijn uiterste consequentie om zo de absurditeit ervan aan te tonen

When you are just one person sitting on a warming planet – when you see economies collapsing, wars raging, and reasons for fear on every corner – how should you react? What can you do? The current cluster of crises has stirred mood-responses that you can hear in every bar and coffee shop. It’s worth looking at them, because beyond their siren messages, there is a road to real change that is being neglected.

The first mood is to feel powerless, and to turn this into a defiant pessimism. You know the script. I can’t make any difference. It’s all going to happen, whatever I do. The political conversation is remote and boring and has nothing to do with me anyway. I’m going to buy an extra-big lock for my door, hug my kids a little tighter, and sit out the storm.

We all have these moods from time to time, but they have now turned into the default mode of citizens in the supposedly advanced democracies.

The second mood seems to be the opposite, but is actually its flipside. It says: what we need is a heroic leader who will save us. Enter Barack Obama. He’s clever and articulate and has a conscience. He’s the photographic negative of George W. Bush. He will sort things out. Leave it to him; breathe out at last.

Both these moods leave you – the ordinary citizen – inert. All you can do is focus on your own personal life and wait, for disaster, or salvation. But these twin dispositions leave out the real option that is waiting for you. It is the only one that has ever delivered political change in the past, and it is the only one that will pull us out of the ditch now. It is where ordinary individual citizens – you – come together and raise their voices and offer solutions of their own.

To get there, you have to deal first with the people who say that politics is irrelevant and boring and they don’t care. I always offer them one fact. According to the best scientific evidence, if we have five degrees of global warming – which is now a significant possibility in my lifetime, unless we change our behaviour fast – there will be global crop failure. Food will not grow.

Are you bored by this prospect? Is that dull? You won’t be bored when you are hungry. Martha Gellhorn, the great war correspondent, said: "People will often say, with pride: 'I'm not interested in politics.' They might as well say, 'I'm not interested in my standard of living, my health, my job, my rights, my freedoms, my future or any future.'" Be serious. It might seem remote; it might seem difficult; it might be a world away from the arcane mumblings of Nancy Pelosi and Michael Steele; but unless you are a psychopath, you care.

Far from being some dreamy call to kum-by-ya, collective political action is the single biggest reason your life is incalculably better than your great-grand-parents’. When people first called for equality for women, when people first started to conduct scientific experiments, when people first suggested paid weekends and holidays for ordinary workers, they were greeted by the same glib pessimism we hear today. It’ll never happen! What can we do? But ordinary people who believed they were necessary gathered together. They spoke and argued and marched and lobbied in their defence – and they won.

These achievements were never handed down by people at the top. Who was the leader of feminism? Who was the leader of scientific progress? Who was the leader of workers’ rights? Sure, there were inspirational individuals along the way. But they happened as a result of millions of ordinary people demanding it, and never giving up. If we had waited for leaders to spontaneously see the light, we would be waiting still.

That’s why the unquestioning faith in Barack Obama of the past year – now slowly dispersing – has been as disempowering as despair. Both ask nothing of you. In reality, Obama will only be a good President if ordinary people pressure him to be one – if they shove him away from his errors (like aerial bombardment of Pakistan) and push him to pursue his good goals more vigorously (like building universal healthcare at home).

Trusting him to do the right thing is a basic misunderstanding of how progress happens in a democracy. You choose the best leader available within the power structure – which Obama undoubtedly was – and then you pressure him like Hell. Great democratic leaders permit the public mood to prevail over the entrenched vested interests blocking their will. It’s an art, but it’s not the most important art: that lies with you, and me, and all ordinary citizens.

That’s why I get angry when I see movies or plays venerating leaders as quasi-Messiahs. In the otherwise-excellent new play at London’s Trafalgar Studios, ‘The Mountain-Top’, Martin Luther King is given a premonition of Barack Obama as The One that will come after him. In the movie ‘Bobby’, about the assassination of Robert Kennedy, one character asks in tears: “Jack’s dead. Bobby’s dead. King’s dead. Who’s left?” The response is – all of you. Bobby Kennedy’s mind was changed on Vietnam by the vast public protests by ordinary people; Martin Luther King had power because he was part of a huge movement of concerned citizens. Neither were lone heroes: there is no such thing in political life.

If you don’t turn onto politics, politics will turn on you. In any society, the people who already have power will try to get the state to work in their interests. Every day, the oil companies and the billionaires are lobbying for their interests – and they speak far louder than their numbers, because they have so much hard cash. If you sit back, shrug, and say you can’t do anything, their interests will prevail over yours.

That’s how we got into the credit crunch that endangers your job, and the climate crunch that endangers your ecosystem. Banks spent billions on lobbyists and PR-mongers to make our governments scrap the rules restraining them, so they could then pile up mountains of risky profit. In the end, it caused the financial house to fall down on us all. Similarly, Big Oil and Big Coal spend a fortune to stop governments making the urgent transition to clean energy that we need. It will cause the ecological roof to fall in. In both cases, a small concentrated private interest prevailed over the public interest – and you were screwed.

Politicians respond to the pressures put on them. The banks and oil companies and billionaires never stop putting on their pressure, waving their cheques, and making their threats. We need to make sure our collective voices talk louder. The only way to do that is to give your time and energy and dedication to demand genuine democracy.

This isn’t something remote. It’s very simple and very practical. Choose one or two groups, and donate a few hours of your time a week. There are a thousand of brilliant campaigning organizations – I’d recommend Greenpeace, Friends of the Earth, Womankind Worldwide, and Common Sense for Drug Policy, just for starters. They all have work for you to do, now. If there isn’t a group for the cause you most believe in, start your own.

Political change rarely happens in a satisfying orgasmic flash, but if enough of us demand it, it comes in the end. Democracy – real, campaigning democracy, not the dessicated Westminster variety – works like those Push Ha’Penny machines you find in old arcades. You remember: thousands of two pence coins lie on a moving shelf, and you have to drop in coins of your own in the hope it will cause the pennies to tumble down for you to collect. Sometimes it feels like you are wasting your coins and the piles aren’t moving even a millimeter – but then a ker-ching landslide happens, often when you least expect it.

You are not powerless. You are surrounded by millions of people who share your frustrations and share your instinct for justice and rationality. It is your job as a citizen to connect with them. Together, you are powerful. If you remain alone and apart and soaked in cynicism, you can be sure the Rupert Murdochs and Wall-Marts and Exxon-Mobils will be fighting for their interests – against yours, and humanity’s.

Johann Hari is a writer for the Independent. To read more of his articles, click here . You can email him at johann -at- johannhari.com

„Nie jestem pewna, ile dni będę jeszcze żyła". — mówi cicho Malalai Joya. Regionalni watażkowie, którzy tworzą nowy, „demokratyczny" rząd w Afganistanie, od lat wysyłają kule i bomby, żeby zabić tę drobną, 30-letnią kobietę z obozu dla uchodźców — i wydaje się, że z każdą próbą są bliżej celu. Jej wrogowie mówią o niej „chodzący trup kobiety". "Ale ja nie boję się śmierci, boję się milczenia w obliczu niesprawiedliwości — mówi Malalai. — Jestem młoda i chcę żyć. Ale do tych, którzy chcą wyeliminować mój głos, mówię: 'Jestem gotowa, gdzie i kiedy uderzycie. Możecie ściąć kwiat, ale nic nie powstrzyma wiosny'".

Historia Malalai Joya wywraca wszystko, co mówiono nam o Afganistanie, do góry nogami. W oficjalnej retoryce jest ona tym wszystkim, o co walczymy. Oto młoda afgańska kobieta, która założyła tajną, podziemną szkołę dla dziewczynek w czasach talibów i — kiedy ich wygnano - zrzuciła burkę, kandydowała do parlamentu i rzuciła wyzwanie religijnym fundamentalistom.

Mówi ona jednak: „Wasze rządy sypnęły piaskiem w oczy świata. Nie powiedziano wam prawdy. Sytuacja jest obecnie równie katastrofalna dla kobiet, jak była pod rządami talibów. Wasze rządy zastąpiły rządy talibów fundamentalistycznym reżimem regionalnych watażków. Za to giną wasi żołnierze". Zamiast wyzwolenia, grozi jej śmierć.

Historia Joya jest historią innego Afganistanu — Afganistanu zza burki i zza haseł propagandy.

I. „Jesteśmy stróżami naszych sióstr"
Spotkałem Joyę w mieszkaniu w Londynie, gdzie na tydzień zatrzymała się u swoich zwolenników, żeby mówić o swojej książce — ale także tutaj jej pobyt musi być utrzymywany w tajemnicy i przemieszcza się z jednego bezpiecznego domu do drugiego. Powiedziano mi, bym nikomu nie ujawnił miejsca jej pobytu. Stoi w przedpokoju, niska i szczupła, z rozpuszczonymi włosami i wita się solidnym uściskiem dłoni. Kiedy jednak nasz fotograf robi jej zdjęcie, zaczyna po dziewczęcemu chichotać: żałoba wyryta na jej bladej twarzy znika i śmieje się radośnie. „Nie mogę się do tego przyzwyczaić!" — mówi.

Potem, kiedy siadamy, żeby porozmawiać o historii jej życia, ból znowu powraca na twarz. Widać ściągnięte mięśnie i zaciśnięte pięści.

Joya miała cztery dni, kiedy Związek Radziecki najechał Afganistan. Tego dnia jej ojciec porzucił studia i poszedł walczyć z komunistyczną armią najeźdźców; zniknął w górach. Joya mówi: „Od tej chwili znaliśmy tylko wojnę".

Jej najwcześniejsze wspomnienie, to trzymanie się nogi matki, kiedy policjanci przetrząsali dom w poszukiwaniu wskazówek, gdzie może ukrywać się jej ojciec. Jej niepiśmienna matka próbowała, najlepiej jak umiała, utrzymać przy życiu rodzinę składającą się z dziesięciorga dzieci. Kiedy policja stała się zbyt agresywna, zabrała dzieci do obozu dla uchodźców przy granicy z Iranem. W tych brudnych miastach namiotów, leżących na starym Szlaku Jedwabnym, Afgańczycy kulili się razem, a rząd irański traktował ich jak obywateli drugiej kategorii. W nocy dzikie zwierzęta potrafiły zabłąkać się do obozu i atakować dzieci w namiotach. Tam dostali informację, że ojciec Joyi wpadł na minę — żył, ale stracił nogę.

W irańskich obozach nie było szkół, zaś matka Joyi była zdecydowana dać swoim córkom wykształcenie, którego sama nigdy nie otrzymała. Uciekli więc znowu do obozu w zachodnim Pakistanie. Tam Joya nauczyła się czytać — i odmieniła się. „Powiedz mi, co czytasz, a powiem ci, kim jesteś" — mówi. Od dwunastego roku życia pochłaniała każdą książkę, jaką mogła — od perskiej poezji, sztuk Bertolda Brechta po mowy Martina Lutra Kinga. Zaczęła uczyć starsze kobiety w obozie czytania i pisania, w tym własną matkę.

Wkrótce odkryła, że uwielbia nauczanie — i, kiedy skończyła 16 lat, organizacja charytatywna o nazwie „Organizacja Wspierania Zdolności Afgańskich Kobiet" (OPAWC) złożyła jej śmiałą propozycję: żeby poszła do Afganistanu i założyła tajną szkołę dla dziewczynek, pod nosem talibów.

Zabrała więc trochę ubrań i kilka książek, została przeszmuglowana przez granicę — i zaczęły się „najlepsze dni mojego życia". Nienawidziła przymusu noszenia burki, molestowania na ulicach przez wszechobecną policję „obyczajową" oraz nieustannej groźny wykrycia i egzekucji. Mówi jednak, że było warto to robić dla tych małych dziewczynek. „Za każdym razem, kiedy nowa dziewczynka dołączała do klasy, był to triumf — mówi, uśmiechając się szeroko. — Nie ma lepszego uczucia".

Raz za razem o włos unikała złapania. Pewnego razu uczyła klasę dziewczynek w piwnicy prywatnego domu, kiedy pani domu nagle krzyknęła: „Talibowie, talibowie!". Joya opowiada: „Kazałam moim uczennicom położyć się na podłodze i zachować całkowite milczenie. Słyszałyśmy kroki nad głowami i czekałyśmy bardzo długo". Wiele razy zwykli ludzie, mężczyźni i kobiety, anonimowi nieznajomi, pomagali jej, wysyłając policję w złym kierunku. Joya dodaje: „Codziennie w Afganistanie, także teraz, setki, jeśli nie tysiące zwykłych kobiet wykonuje te małe gesty wzajemnej solidarności. Jesteśmy stróżami naszych sióstr".

Organizacji charytatywnej działalność Joyi tak zaimponowała, że wybrała ją na swojego dyrektora. Joya postanowiła zorganizować klinikę dla ubogich kobiet. Było to tuż przed atakami 11 września 2001 roku. Kiedy rozpoczęła się amerykańska inwazja, talibowie uciekli, ale spadały bomby. „Wielu ludzi zginęło niepotrzebnie, tak jak w tragedii 11 września" — mówi Joya. — „Huk był przerażający, dzieci zatykały uszy, krzyczały i płakały. Podnosił się dym i kurz i pozostawał w powietrzu po każdej zrzuconej bombie".

Gdy tylko talibowie wycofali się, zastąpili ich regionalni watażkowie, którzy wcześniej rządzili Afganistanem. Joya mówi, że w tym momencie „zrozumiałam, że prawa kobiet zostały całkowicie zdradzone… Większość ludzi na Zachodzie uwierzyła, że nietolerancja i brutalność wobec kobiet w Afganistanie rozpoczęły się wraz z reżimem talibów. Ale to kłamstwo. Wiele z najgorszych potworności popełnili fundamentalistyczni mudżahedini podczas wojny domowej w latach 1992-1996. Wprowadzili oni prawa uciskające kobiety, stosowane potem przez talibów — a teraz wrócili do władzy, wspierani przez Stany Zjednoczone. Natychmiast wrócili do dawnego zwyczaju używania gwałtu jako kary dla wrogów i nagrody dla swoich wojowników".

Regionalni watażkowie od tego czasu rządzą Afganistanem, dodaje. Podczas gdy „pokazowy parlament stworzono w Kabulu na benefis USA", rzeczywista władza "jest w rękach fundamentalistów, którzy rządzą wszędzie poza Kabulem". Jako przykład podaje nazwisko byłego gubernatora Heratu, Ismaila Khana. Założył on własne oddziały „obyczajowe", które terroryzowały kobiety i rozbijały wideo i kasety muzyczne. Miał „prywatną milicję, prywatne więzienia". Konstytucja Afganistanu nie ma znaczenia na rządzonych przez watażków terenach.

Joya odkryła, co to znaczy, kiedy zaczęła budowę kliniki i miejscowy watażka oznajmił, że na to nie pozwala, ponieważ jest ona kobietą i krytykiem fundamentalizmu. Zrobiła to i tak i postanowiła walczyć z fundamentalistami przez kandydowanie do Loja Dżirga (rada starszyzny plemiennej) i uczestniczyć w pisaniu nowej konstytucji Afganistanu. Poparcie dla dziewczyny, która chciała wybudować klinikę, było ogromne i została wybrana. „Okazało się, że moją misją będzie ujawnienie od środka prawdziwej natury Dżirgi".

II"Nigdy już nie będę bezpieczna"
Po przejściu do sali obrad Loja Dżirga (obok kamer międzynarodowej grupy dziennikarzy), pierwszą rzeczą, którą Joya zobaczyła, był „długi rząd najgorszych gwałcicieli praw człowieka, jakich nasz kraj kiedykolwiek zaznał — regionalnych watażków, przestępców wojennych i faszystów".

Widziała mężczyzn, którzy zaprosili do kraju Osamę bin Ladena, mężczyzn, którzy wprowadzili mizoginistyczne prawa, przestrzegane później przez talibów, mężczyzn, którzy masakrowali afgańskich cywilów. Jedni dostali się tam przez zastraszenie wyborców, inni przez oszustwa wyborcze, a jeszcze inni byli po prostu wyznaczeni przez Hamida Karzaia, byłego naftowca, zainstalowanego przez armię USA do rządzenia krajem. Przypomniało jej się stare porzekadło afgańskie: „To ten sam osioł z nowym siodłem".

Przez moment, kiedy ci starzy mordercy zaczęli wygłaszać długie przemowy, gratulując sobie nastania demokracji, Joya była zaniepokojona. Potem jednak: „przypomniałam sobie ucisk, jak spotyka nas, kobiety, w moim kraju i mój niepokój wyparował, zamienił się w gniew".

Kiedy przyszła jej kolej, wstała, spojrzała na tych unurzanych we krwi watażków, którzy siedzieli wokół niej i zaczęła mówić: „Dlaczego pozwalamy tutaj na obecność przestępców? To oni są odpowiedzialni za tę sytuację (...) To oni zamienili nasz kraj w centrum narodowych i międzynarodowych wojen. Są oni najbardziej anty-kobiecym elementem w naszym społeczeństwie, to oni doprowadzili nasz kraj do takiego stanu i mają zamiar zrobić to znowu (...)Powinni stanąć przed sądami krajowymi i międzynarodowymi".

Ci watażkowie — którzy chlubią się, że są twardymi chłopami — nie mogli dać sobie rady ze szczupłą kobietą, mówiącą prawdę. Zaczęli krzyczeć i wyć, nazywając ją „prostytutką" i „niewierną", i rzucać w nią butelkami. Jeden próbował uderzyć ją w twarz. Odcięli jej mikrofon i Dżirga zamieniła się w miejsce zamieszek.

„Od tej chwili — mówi Joya — nigdy już nie będę bezpieczna… Dla fundamentalistów kobieta jest pół-człowiekiem, przeznaczonym tylko do wypełniania każdego życzenia i żądzy mężczyzny, do rodzenia dzieci i harówki w domu. Nie mogli uwierzyć, że młoda kobieta zrywała maski z ich twarzy na oczach ludu Afganistanu".

Fundamentalistyczny motłoch pojawił się kilka godzin później przed jej mieszkaniem, oznajmiając, że przyszli ją zgwałcić i zlinczować. Natychmiast dano jej uzbrojoną straż — nie chciała jednak ochrony ze strony wojsk amerykańskich i upierała się, że mają to być afgańscy oficerowie.

Jej przemowa została ogłoszona na całym świecie — i przyjęta wiwatami w Afganistanie. Zalały ją wyrazy poparcia od ludzi z jej kraju, zachwyconych, że ktoś wreszcie przemówił głośno. Pewna nędzarska wioska zebrała pieniądze, żeby wysłać delegata setki kilometrów przez cały kraj, który miał jej powiedzieć, jak są zachwyceni.

Bardzo starą kobietę przywieziono na rozklekotanej taczce i powiedziała Joyi, że straciła dwóch synów — jednego zabili Sowieci, drugiego fundamentaliści. Powiedziała: „Mam niemal 100 lat i umieram. Kiedy usłyszałam o tobie i o tym, co powiedziałaś, wiedziałam, że muszę cię spotkać. Niech cię Bóg osłania, moja droga".

Dała Joyi swoją złotą obrączkę, jedyną cenną rzecz, jaką miała, i powiedziała: „Musisz to przyjąć! Wycierpiałam w życiu tak wiele i moim ostatnim życzeniem jest, byś zaakceptowała ten dar ode mnie".

Ale wojska USA i NATO poinstruowały Joyę, że musi okazywać innym delegatom „uprzejmość i szacunek". Kiedy ambasador USA Zalmay Khalizad powiedział to, odpowiedziała: „Jeśli ci przestępcy zgwałcili twoją matkę, córkę lub babkę, albo zabili siedmiu twoich synów, już nie mówiąc o zniszczeniu wszystkich moralnych i materialnych skarbów twojego kraju, jakich słów użyłbyś, mówiąc do nich, które nadal byłyby uprzejme i pełne szacunku?"

Pochyla się do przodu i cytuje Brechta: „Ten, kto nie zna prawdy, jest tylko głupcem. Ten, kto zna prawdę i nazywa ją kłamstwem, jest przestępcą".

Próby zamordowania jej zaczęły się od snajpera — i nie zatrzymały od tamtego czasu. Z zaciśniętymi pięściami mówi jednak wyraźnie: „Chcę, by ci watażkowie wiedzieli, że się ich nie boję".

Kandydowała wiec do parlamentu — i wygrała przytłaczającą większością głosów. „Chciałam wrócić i stanąć twarzą w twarz z tymi, którzy zrujnowali mój kraj - wyjaśnia — byłam zdecydowana zawsze stać prosto i nigdy więcej nie ugiąć się przed ich groźbami".

III „W każdym kącie jest morderca"
Pierwszego dnia Joya patrzyła na nowy parlament Afganistanu i myślała: „W każdym kącie jest morderca, marionetka, przestępca, wielki handlarz narkotykami, faszysta. To nie jest demokracja. Jestem tu jednym z bardzo niewielu ludzi, którzy naprawdę zostali wybrani". Swoje pierwsze wystąpienie na forum parlamentu zaczęła słowami: „Składam kondolencje ludowi Afganistanu…"

Zanim mogła kontynuować, watażkowie zaczęli krzyczeć, że ją zgwałcą i zabiją. Jeden z nich, Abdul Sayyaf, wykrzyczał jej te groźby prosto w twarz. Joya spojrzała mu w oczy i powiedziała: „Nie jesteśmy w dolinie Paghman [region, którym Sayyaf rządzi], proszę się opanować".

Zapytałem, czy się bała i potrząsa przecząco głową. „Nigdy się nie boję, kiedy mówię prawdę" . Zaczęła mówić bardzo szybko: „Czuję się naprawdę uhonorowana, że szkalują mnie i grożą mi dzicy mężczyźni, którzy skazali nasz kraj na takie nieszczęścia. Czuję się dumna, że chociaż nie mam żadnej prywatnej armii, żadnych pieniędzy, ani poparcia żadnego mocarstwa, ci brutalni despoci boją się mnie i konspirują, żeby mnie usunąć".

Joya mówi, że dla zwykłych Afgańczyków nie ma żadnej różnicy między talibami i równie fundamentalistycznymi watażkami. "Która grupa ma etykietkę 'terrorysta', a która 'fundamentalista', zależy od tego, jak jest użyteczna dla celów USA - mówi. — Są dwie strony, które terroryzują kobiety, ale anty-amerykańska strona to 'terroryści', a pro-amerykańska strona to 'bohaterzy'".

Karzai rządzi tylko za zezwoleniem watażków. Jest on „bezwstydną marionetką" i zwycięży w wyborach prezydenckich w przyszłym miesiącu, ponieważ „jeszcze nie przestał pracować dla swoich panów: USA i watażków… W tym momencie naszej historii jedyni ludzie, którzy mogą służyć jako prezydenci, to ci, których wybrał rząd USA i mafia, trzymająca władzę w naszym kraju".

Kiedy tylko traci nadzieję w parlamencie, spotyka się ze zwykłymi afgańskimi kobietami — i wraca do walki. Opowiada mi o 16-latce ze swojego okręgu wyborczego, Rahelli, która uciekła do sierocińca, założonego przy pomocy Joyi. „Jej wuj postanowił wydać ją za mąż za swojego syna, narkomana. Była przerażona. Oczywiście więc przyjęliśmy ją, kształciliśmy, pomogliśmy". Pewnego dnia pojawił się wuj, przeprosił, mówiąc, że zrozumiał swój błąd. Poprosił, by na weekend wróciła do domu, żeby spotkać się z rodziną. Joya zgodziła się — a kiedy Rahella wróciła do wioski, zmuszono ją do małżeństwa i wywieziono do innej części Afganistanu. Dowiedzieli się, że sześć miesięcy później oblała się benzyną i spaliła żywcem.

W ciągu ostatnich pięciu lat w całym Afganistanie była epidemia samospaleń kobiet. „Setki afgańskich kobiet, które spaliły się, nie tylko popełniały samobójstwo, żeby uciec od udręki, ale wołały o sprawiedliwość".

Nie pozwolono jej jednak poruszyć tych kwestii w rzekomo demokratycznym parlamencie. Fundamentalistyczni watażkowie, którzy nie mogli pokonać Joyi przy urnie wyborczej ani jej zabić, znaleźli nowy sposób na uciszenie jej. Im więcej mówiła, tym bardziej byli wściekli. Nawoływała do świeckiego Afganistanu: „Religia jest sprawą prywatną, niezwiązaną z kwestiami politycznymi i z rządem (...) Prawdziwi muzułmanie nie potrzebują, by przywódcy polityczni prowadzili ich do islamu". Joya potępia nowe prawo, głoszące amnestię za wszystkie zbrodnie wojenne popełnione w Afganistanie w ciągu ostatnich 30 lat. Mówi: „Wy, kryminaliści, po prostu dajecie sobie prawo uniknięcia więzienia". Tak więc członkowie parlamentu po prostu wykluczyli ją z parlamentu.

Było to nielegalne i niedemokratyczne — ale prezydent Hamid Karzai zatwierdził tę decyzję. „Teraz kryminalni watażkowie nie są kwestionowani w parlamencie - mówi Joya. — Czy to jest demokracja?"

Tu, na Zachodzie, wepchnięto nam „stek kłamstw" o tym, jaki jest dzisiejszy Afganistan. „Media są 'wolne' tylko, jeśli nie krytykują watażków i funkcjonariuszy" — pisze Joya w swojej książce Raising My Voice. Jako przykład podaje konkretnego regionalnego watażkę: „Jeśli napiszesz o nim cokolwiek, następnego dnia będziesz torturowany lub zabity przez watażków Sojuszu Północnego". Mitem jest twierdzenie, że dziewczynki mogą teraz chodzić do szkoły poza Kabulem. „Tylko pięć procent dziewczynek — według ONZ-u — może kształcić się do klasy 12".

I jest „fałszerstwem" mówienie, że kultura afgańska jest z natury mizoginiczna. „W latach 1950. narastał w Afganistanie ruch kobiet, które demonstrowały i walczyły o swoje prawa. Mam tutaj artykuł — mówi, przeglądając swoje notatki — z 'The New York Times' z 1959 roku. Tutaj! Tytuł brzmi: 'Afgańskie kobiety znoszą zasłonę'. Rozwijaliśmy otwartą kulturę dla kobiet, a potem obce wojny i najazdy zdławiły to wszystko. Jeśli odzyskamy niepodległość, możemy znowu zacząć tę walkę".

Wielu przyjaciół namawia ją do opuszczenia kraju zanim poszczęści się któremuś z chętnych morderców. Joya mówi jednak: „Nie mogę wyjechać, kiedy wszyscy biedni ludzie, których kocham, żyją w niebezpieczeństwie i nędzy. Nie pojadę szukać lepszego i bezpieczniejszego miejsca dla siebie, kiedy oni płoną w piekle". Przepraszając za swój angielski — który naprawdę jest znakomity — znowu cytuje Brechta: „Ci, którzy walczą, często przegrywają, ale ci, którzy nie walczą, już przegrali".

Dzisiaj walczy poza parlamentem o demokrację. Mówi jednak, że każdy afgański demokrata jest „złapany w pułapkę między dwoma wrogami. Są siły okupacyjne, które z nieba zrzucają bomby kasetowe i zubożony uran, a na ziemi są fundamentalistyczni watażkowie i talibowie, z własną bronią". Chce pomóc narastającemu ruchowi zwyczajnych Afgańczyków, którzy znajdują się pomiędzy tymi dwoma siłami i sprzeciwiają się jednym i drugim. „Z wycofaniem się jednego wroga — sił okupacyjnych — łatwiej będzie walczyć z tymi wewnętrznymi, fundamentalistycznymi wrogami".

Gdyby była prezydentem Afganistanu, zaczęłaby od przekazania wszystkich przestępców wojennych Międzynarodowemu Trybunałowi Sprawiedliwości w Hadze. „Każdy, kto morduje moje siostry i braci, powinien być ukarany — mówi — od talibów po regionalnych watażków i George’a W. Busha". Następnie poprosiłaby wszystkie wojska okupacyjne o natychmiastowe opuszczenie kraju. Mówi, że niesłuszne jest twierdzenie, iż Afganistan po prostu pogrąży się w takim wypadku w wojnie domowej. „A co z wojną domową teraz? Dzisiaj giną ludzie — popełnia się wiele, wiele przestępstw wojennych. Im dłużej obce wojska pozostaną w Afganistanie, tym gorsza dla Afgańczyków będzie ewentualna wojna domowa".

Afgańskie społeczeństwo, dodaje, jest po jej stronie. Niedawny sondaż opinii pokazał, że 60 procent Afgańczyków chce natychmiastowego wycofania NATO. Joya mówi, że wielu ludzi w Afganistanie miało wielkie nadzieje wobec Baracka Obamy - „ale w rzeczywistości intensyfikuje on politykę George’a Busha… Wiem, że jego wybór ma wielką symboliczną wartość dla walki Afroamerykanów o równe prawa, a jest to walka, którą podziwiam i szanuję. Ale dla świata nie jest istotne, czy prezydent jest czarny, czy biały; istotne są jego działania. Nie możesz jeść symbolizmu".

Joya mówi, że siłą napędową polityki USA jest geopolityka, nie zaś osobowość prezydenta. „Afganistan leży w sercu Azji, jest więc bardzo ważnym miejscem dla baz militarnych — żeby mogli łatwo kontrolować handel z innymi mocarstwami azjatyckimi, takimi jak Chiny, Rosja, Iran i tak dalej".

„Ale to może się zmienić w Ameryce", dodaje. Jest teraz pełna pasji, mówi podniesionym głosem. „Mówię Obamie — w moim rejonie 150 ludzi zostało zabitych przez wojska USA w jednym incydencie. Gdyby twoja rodzina była tam, czy wysłałbyś jeszcze więcej wojska, jeszcze więcej bomb? Twój rząd wydaje 18 milionów dolarów, żeby zbudować w Bagramie drugie więzienie jak Guantanamo. Gdyby mogli tam zamknąć twoją córkę, czy budowałbyś je? Mówię Obamie — zmień kurs, bo inaczej jutro ludzie będą cię nazywali drugim Bushem".

IV „Trudno być silną przez cały czas"
„Niedobrze jest pokazać słabość moim wrogom, ale trudno jest być silną przez cały czas" — mówi Joya z westchnieniem i przesuwa ręką po włosach. Mówi tak stanowczo — z tak nadzwyczajną odwagą — że łatwo jest zapomnieć, iż była zaledwie dziewczynką, kiedy zaczęła walczyć z fundamentalizmem. Nigdy nie mogła być nastolatką. Z jej twarzy znika zajadła koncentracja i wygląda na trochę zagubioną. "Tak, moja matka jest ze mnie dumna, ale wiesz, jakie są matki — one się martwią. Kiedy mówię z nią przez telefon, jej pierwsze i ostatnie zdania zawsze brzmią 'Bądź ostrożna'".

Dwa lata temu Joya w tajemnicy wyszła za mąż. Nie może publicznie podać nazwiska swojego męża, bo go zabiją. Trzeba było sprawdzać bukiety na jej ślub, czy nie zawierały bomb. Mówi tylko, że spotkali się na konferencji prasowej „i on popiera wszystko, co robię". Nie widziała go od dwóch miesięcy. „Spotykamy się w bezpiecznych domach naszych zwolenników. Nie mogę spać w tym samym domu dwie noce pod rząd. Co wieczór jest inny dom".

Skąd bierze się taka odwaga? Zachowuje się tak, jakby odpowiedź była oczywista - twierdzi, że każdy by to zrobił. Ale nie robią. Być może bierze się z jej przekonania, że walka jest długa, a ludzkie życie krótkie, możemy więc popchnąć naszą sprawę kilka centymetrów do przodu, wiedząc, że inni podejmą pałeczkę. „Kiedy umrę, przyjdą inni. Jestem tego pewna".

Z pewnością ma silne poczucie przynależności do długiej historii walczących o wolność Afgańczyków. „Moi rodzice wybrali moje imię za Malalai z Maiwand. Była to młoda kobieta, która w 1880 roku poszła na front w drugiej wojnie angielsko-afgańskiej, żeby pielęgnować rannych. Kiedy bojownicy byli bliscy załamania się, chwyciła flagę afgańską i sama poprowadziła ludzi do walki. Padła, ale Brytyjczycy odnieśli druzgocącą klęskę i w końcu zostali wygnani".

Podczas kampanii wyborczej sama wybrała sobie inne nazwisko, żeby chronić tożsamość swojej rodziny. „Przyjęłam nazwisko od Sarwara Joya, afgańskiego poety i konstytucjonalisty. Spędził on 24 lata w więzieniu i został w końcu zabity, bo nie chciał wyrzec się zasad demokratycznych… W Afganistanie mamy powiedzenie: prawda jest jak słońce. Kiedy wschodzi, nikt nie może go zablokować ani ukryć".

Malalai Joya wie, że może zostać zabita każdego dnia w nowo wyzwolonym Watażko-stanie. Obejmuje mnie na pożegnanie i mówi: „Musimy być w kontakcie". Zastanawiam się jednak ponuro, czy kiedykolwiek jeszcze się spotkamy. Być może wyczuwa to, bo nagle nalega, bym jeszcze raz spojrzał na ostatni akapit jej pamiętników Raising My Voice. „Ja naprawdę tak czuję" — mówi. Czytam więc: „Gdybym zginęła, a ty postanowisz kontynuować moją pracę, jesteś zaproszona do odwiedzania mojego grobu. Nalej na niego trochę wody i krzyknij trzy razy. Chcę usłyszeć twój głos." Patrzę jej w twarz i daje mi najodważniejszy uśmiech, jaki kiedykolwiek widziałem.

Tłumaczenie: Małgorzata Koraszewska

"I am not sure how many more days I will be alive," Malalai Joya says quietly. The warlords who make up the new "democratic" government in Afghanistan have been sending bullets and bombs to kill this tiny 30-year-old from the refugee camps for years – and they seem to be getting closer with every attempt. Her enemies call her a "dead woman walking". "But I don't fear death, I fear remaining silent in the face of injustice," she says plainly. "I am young and I want to live. But I say to those who would eliminate my voice: 'I am ready, wherever and whenever you might strike. You can cut down the flower, but nothing can stop the coming of the spring.'"

The story of Malalai Joya turns everything we have been told about Afghanistan inside out. In the official rhetoric, she is what we have been fighting for. Here is a young Afghan woman who set up a secret underground school for girls under the Taliban and – when they were toppled – cast off the burka, ran for parliament, and took on the religious fundamentalists.

But she says: "Dust has been thrown into the eyes of the world by your governments. You have not been told the truth. The situation now is as catastrophic as it was under the Taliban for women. Your governments have replaced the fundamentalist rule of the Taliban with another fundamentalist regime of warlords. [That is] what your soldiers are dying for." Instead of being liberated, she is on the brink of being killed.

The story of Joya is the story of another Afghanistan – the one behind the burka, and behind the propaganda.

I "We are our sisters' keepers"

I meet Joya in a London apartment where she is staying with a supporter for a week, to talk about her memoir – but even here, her movements have to be kept secret, as she flits from one safe house to another. I am told not to mention her location to anyone. She is standing in the corridor, small and slim, with her hair flowing freely, and she greets me with a solid handshake. But, when our photographer snaps her, she begins to giggle girlishly: the grief etched on to her sallow face melts away, and she laughs in joyous little squeaks. "I can never get used to this!" she says.

Then, as I sit her down to talk through her life-story, the pain soaks into her face once more. Her body tightens into a tense coil, and her fists close.

Joya was four days old when the Soviet Union invaded Afghanistan. On that day, her father dropped out of his studies to fight the invading Communist army, and vanished into the mountains. She says: "Since then, all we have known is war."

Her earliest memory is of clinging to her mother's legs while policemen ransacked their house looking for evidence of where her father was hiding. Her illiterate mother tried to keep her family of 10 children alive as best she could. When the police became too aggressive, she took her kids to refugee camps across the border in Iran. In these filthy tent-cities lying on the old Silk Road, Afghans huddled together and were treated as second-class citizens by the Iranian regime. At night, wild animals could wander into the tents and attack children. There, word reached the family that Joya's father had been blown up by a landmine – but he was alive, after losing a leg.

There were no schools in the Iranian camps, and Joya's mother was determined her daughters would receive the education she never had. So they fled again, to camps in western Pakistan. There, Joya began to read – and was transformed. "Tell me what you read and I shall tell you what you are," she says. Starting in her early teens, she inhaled all the literature she could – from Persian poetry to the plays of Bertolt Brecht to the speeches of Martin Luther King. She began to teach her new-found literacy to the older women in the camps, including her own mother.

She soon discovered that she loved to teach – and, when she turned 16, a charity called the Organisation for Promoting Afghan Women's Capabilities (OPAWC) made a bold suggestion: go to Afghanistan, and set up a secret school for girls, under the noses of the Taliban tyranny.

So she gathered her few clothes and books and was smuggled across the border – and "the best days of my life" began. She loathed being forced to wear a burka, being harassed on the streets by the omnipresent "vice and virtue" police, and being under constant threat of being discovered and executed. But she says it was worth it for the little girls. "Every time a new girl joined the class, it was a triumph," she says, beaming. "There is no better feeling."

She only just avoided being caught, again and again. One time she was teaching a class of girls in a family's basement when the mother of the house yelled down suddenly: "Taliban! Taliban!" Joya says: "I told my students to lie down on the floor and stay totally silent. We heard footsteps above us and waited a long time." On many occasions, ordinary men and women – anonymous strangers – helped her out by sending the police charging off in the wrong direction. She adds: "Every day in Afghanistan, even now, hundreds if not thousands of ordinary women act out these small gestures of solidarity with each other. We are our sisters' keepers."

The charity was so impressed with her they appointed her their director. Joya decided to set up a clinic for poor women just before the 9/11 attacks. When the American invasion began, the Taliban fled her province, but the bombs kept falling. "Many lives were needlessly lost, just like during the September 11 tragedy," she says. "The noise was terrifying, and children covered their ears and screamed and cried. Smoke and dust rose and lingered in the air with every bomb dropped."

As soon as the Taliban retreated, they were replaced – by the warlords who had ruled Afghanistan immediately before. Joya says that, at this point, "I realised women's rights had been sold out completely... Most people in the West have been led to believe that the intolerance and brutality towards women in Afghanistan began with the Taliban regime. But this is a lie. Many of the worst atrocities were committed by the fundamentalist mujahedin during the civil war between 1992 and 1996. They introduced the laws oppressing women followed by the Taliban – and now they were marching back to power, backed by the United States. They immediately went back to their old habit of using rape to punish their enemies and reward their fighters."

The warlords "have ruled Afghanistan ever since," she adds. While a "showcase parliament has been created for the benefit of the US in Kabul", the real power "is with these fundamentalists who rule everywhere outside Kabul". As an example, she names the former governor of Herat, Ismail Khan. He set up his own "vice and virtue" squads which terrorised women and smashed up video and music cassettes. He had his own "private militias, private jails". The constitution of Afghanistan is irrelevant in these private fiefdoms.

Joya discovered just what this meant when she started to set up the clinic – and a local warlord announced that it would not be allowed, since she was a woman, and a critic of fundamentalism. She did it anyway, and decided to fight this fundamentalist by running in the election for the Loya jirga ("meeting of the elders") to draw up the new Afghan constitution. There was a great swelling of support for this girl who wanted to build a clinic – and she was elected. "It turned out my mission," she says, "would be to expose the true nature of the jirga from within."

II "I would never again be safe"

As she stepped past the world's television cameras into the Loya jirga, the first thing Joya saw was "a long row with some of the worst abusers of human rights that our country had ever known – warlords and war criminals and fascists".

She could see the men who invited Osama bin Laden into the country, the men who introduced the misogynist laws later followed by the Taliban, the men who had massacred Afghan civilians. Some had got there by intimidating the electorate, others by vote-rigging, and yet more were simply appointed by Hamid Karzai, the former oilman installed by the US army to run the country. She thought of an old Afghan saying: "It's the same donkey, with a new saddle."

For a moment, as these old killers started to give long speeches congratulating themselves on the transition to democracy, Joya felt nervous. But then, she says, "I remembered the oppression we face as women in my country, and my nervousness evaporated, replaced by anger."

When her turn came, she stood, looked around at the blood-soaked warlords on every side, and began to speak. "Why are we allowing criminals to be present here? They are responsible for our situation now... It is they who turned our country into the centre of national and international wars. They are the most anti-women elements in our society who have brought our country to this state and they intend to do the same again... They should instead be prosecuted in the national and international courts."

These warlords – who brag about being hard men – could not cope with a slender young woman speaking the truth. They began to shriek and howl, calling her a "prostitute" and "infidel", and throwing bottles at her. One man tried to punch her in the face. Her microphone was cut off and the jirga descended into a riot.

"From that moment on," Joya says, "I would never again be safe... For fundamentalists, a women is half a human, meant only to fulfil a man's every wish and lust, and to produce children and toil in the home. They could not believe that a young woman was tearing off their masks in front of the eyes of the Afghan people."

A fundamentalist mob turned up a few hours later at her accommodation, announcing they had come to rape and lynch her. She had to be placed under immediate armed guard – but she refused to be protected by American troops, insisting on Afghan officers.

Her speech was broadcast all over the world – and cheered in Afghanistan. She was flooded with support from the people of her country, delighted that somebody had finally spoken out. One dirt-poor village pooled its cash to send a delegate hundreds of miles across the country to explain how pleased they were.

An extremely old woman was brought to her in a rickety wheelbarrow, and she explained she had lost two sons – one to the Soviets, one to the fundamentalists. She told Joya: "I am almost 100 years old, and I am dying. When I heard about you and what you said, I knew that I had to meet you. God must protect you, my dear."

She handed over her gold ring, her only valuable possession, and said: "You must take it! I have suffered so much in my life, and my last wish is that you accept this gift from me."

But the US and Nato occupiers instructed Joya that she must show "politeness and respect" for the other delegates. When Zalmay Khalilzad, the US Ambassador, said this, she replied: "If these criminals raped your mother or your daughter or your grandmother, or killed seven of your sons, let alone destroyed all the moral and material treasure of your country, what words would you use against such criminals that will be inside the framework of politeness and respect?"

She leans forward and quotes Brecht: "He says, 'He who does not know the truth is only a fool. He who knows the truth and calls it a lie is a criminal.'"

The attempts to murder her began then with a sniper – and have not stopped since. But she says plainly, with her fist clenched: "I wanted the warlords to know I was not afraid of them."

So she ran for parliament – and won in a landslide. "I would return again to face those who had ruined my country," she explains, "and I was determined that I would stand straight and never bow again to their threats."

III "In every corner is a killer"

Joya looked out across the new Afghan parliament on her first day and thought: "In every corner is a killer, a puppet, a criminal, a drug lord, a fascist. This is not democracy. I am one of the very few people here who has been genuinely elected." She started her maiden speech by saying: "My condolences to the people of Afghanistan..."

Before she could continue, the warlords began to shout that they would rape and kill her. One warlord, Abdul Sayyaf, yelled a threat at her. Joya looked him straight in the eye and said: "We are not in [the area he rules by force] here, so control yourself."

I ask if she was frightened, and she shakes her head. "I am never frightened when I tell the truth." She is speaking fast now: "I am truly honoured to have been vilified and threatened by the savage men who condemned our country to such misery. I feel proud that even though I have no private army, no money, and no world powers behind me, these brutal despots are afraid of me and scheme to eliminate me."

She says there is no difference for ordinary Afghans between the Taliban and the equally fundamentalist warlords. "Which groups are labelled 'terrorist' or 'fundamentalist' depends on how useful they are to the goals of the US," she says. "You have two sides who terrorise women, but the anti-American side are 'terrorists' and the pro-American side are 'heroes'."

Karzai rules only with the permission of the warlords. He is "a shameless puppet" who will win next month's presidential elections because "he hasn't yet stopped working for his masters, the US and the warlords... At this point in our history, the only people who get to serve as president are those selected by the US government and the mafia that holds power in our country."

Whenever she would despair in parliament, she would meet yet more ordinary Afghan women – and get back in the fight. She tells me about a 16-year-old constituent of hers, Rahella, who ran away to an orphanage Joya had helped to set up in her constituency. "Her uncle had decided to marry her off to his son, who was a drug addict. She was terrified. So of course we took her in, educated her, helped her." One day, her uncle turned up and apologised, saying he had learnt the error of his ways. He asked if she could come home for a weekend to visit her family. Joya agreed – and when she got back to her village, Rahella was forced into marriage and spirited away to another part of Afghanistan. They heard six months later that she had doused herself in petrol and burned herself alive.

There has been an epidemic of self-immolation by women across the "new" Afghanistan in the past five years. "The hundreds of Afghan women who set themselves ablaze are not only committing suicide to escape their misery," she says, "they are crying out for justice."

But she was not allowed to raise these issues in the supposedly democratic parliament. The fundamentalist warlords who couldn't beat Joya at the ballot box or kill her chanced upon a new way to silence her. The more she spoke, the angrier they got. She called for secularism in Afghanistan, saying: "Religion is a private issue, unrelated to political issues and the government... Real Muslims do not require political leaders to guide them to Islam." She condemned the new law that declared an amnesty for all war crimes committed in Afghanistan over the past 30 years, saying "You criminals are simply giving yourselves a get-out-of-jail free card." So the MPs simply voted to kick her out of parliament.

It was illegal and undemocratic – but the President, Hamid Karzai, supported the ban. "Now the warlord criminals are unchallenged in parliament," she says. "Is that democracy?"

We in the West have been fed "a pack of lies" about what Afghanistan looks like today. "The media are 'free' only if they do not try to criticise warlords and officials," she says in her book, Raising My Voice. As an example, she names a specific warlord: "If you write anything about him, the next day you will be tortured or killed by the Northern Alliance warlords." It is "a myth" to say girls can now go to school outside Kabul. "Only five per cent of girls, according to the UN, can follow their education to the 12th grade."

And it is "false" to say Afghan culture is inherently misogynistic. "By the 1950s, there was a growing women's movement in Afghanistan, demonstrating and fighting for their rights," she says. "I have a story here" – she rifles through her notes – "from The New York Times in 1959. Here! The headline is 'Afghanistan's women lift the veil'. We were developing an open culture for women – and then the foreign wars and invasions crushed it all. If we can regain our independence, we can start this struggle again."

Many of her friends urge her to leave the country, before one of her wannabe-assassins gets lucky. But, she says, "I can never leave when all the poor people that I love are living in danger and poverty. I am not going to search for a better and safer place, and leave them in a burning hell." Apologising for her English – which is, in fact, excellent – she quotes Brecht again: "Those who do struggle often fail, but those who do not struggle have already failed."

Today, she fights for democracy outside parliament. But, she says, any Afghan democrat today is "trapped between two enemies. There are the occupation forces from the sky, dropping cluster bombs and depleted uranium, and on the ground there are the fundamentalist warlords and the Taliban, with their own guns." She wants to help the swelling movement of ordinary Afghans in between, who are opposed to both. "With the withdrawal of one enemy, the occupation forces, it [will be] easier to fight against these internal fundamentalist enemies."

If she were president of Afghanistan, she would begin by referring all the country's war criminals to the International Court of Justice at the Hague. "Anybody who has murdered my sisters and brothers should be punished," she says, "from the Taliban, to the warlords, to George W Bush." Then she would ask all foreign troops to leave immediately. She says that it is wrong to say Afghanistan will simply collapse into civil war if that happens. "What about the civil war now? Today, people are being killed – many, many war crimes. The longer the foreign troops stay in Afghanistan doing what they are doing, the worse the eventual civil war will be for the Afghan people."

The Afghan public, she adds, are on her side, pointing to a recent opinion poll showing 60 per cent of Afghans want an immediate Nato withdrawal. Many people in Afghanistan were hopeful, she says, about Barack Obama – "but he is actually intensifying the policy of George Bush... I know his election has great symbolic value in terms of the struggle of African-Americans for equal rights, and this struggle is one I admire and respect. But what is important for the world is not whether the President is black or white, but his actions. You can't eat symbolism."

US policy is driven by geopolitics, she says, not personalities. "Afghanistan is in the heart of Asia, so it's a very important place to have military bases – so they can control trade very easily with other Asian powers such as China, Russia, Iran and so on.

"But it can be changed by Americans," she adds. She is passionate now, her voice rising. "I say to Obama – in my area, 150 people were blown up by US troops in one incident this year. If your family had been there, would you send even more troops and even more bombs? Your government is spending $18m (£11m) to make another Guantanamo jail in Bagram. If your daughter might be detained there, would you be building it? I say to Obama – change course, or otherwise tomorrow people will call you another Bush."

IV "It's hard to be strong all the time"

"It's not good to show my enemies any weakness, [but] it's hard to be strong all the time," Joya says with a sigh, as she runs her hands through her hair. She has been speaking so insistently – with such preternatural courage– that it's easy to forget she was just a girl when she was thrust into fighting fundamentalism. She was never allowed an adolescence. The fierce concentration on her face melts away, and she looks a little lost. "Yes, my mother is proud of me," she says, "but you know how mothers are – they worry. Whenever I speak to her on the phone, the first sentence and the last sentence are always 'Take care'."

Two years ago, she got married in secret. She can't name her husband publicly, because he would be killed. Her wedding flowers had to be checked for bombs. She will only say that they met at a press conference, "and he supports everything I do". She has not seen him "for two months", she says. "We meet in the safe houses of supporters. I cannot sleep in the same house two nights running. It is a different home every evening."

Where does this courage come from? She acts as if the answer is obvious – anyone would do it, she claims. But they don't. Perhaps it comes from her belief that the struggle is long and our individual lives are short, so we can only advance our chosen cause by inches, knowing others will pick up our baton. "When I die, others will come. I am sure of that," she says.

She certainly has a strong sense of belonging to a long history of Afghans who fought for freedom. "My parents chose my first name after Malalai of Maiwand. She was a young woman who, in 1880, went to the front line of the second Anglo-Afghan war to tend the wounded. When the fighters were close to collapse, she picked up the Afghan flag and led the men into battle herself. She was struck down – but the British suffered a landmark defeat, and, in the end, they were driven out."

When she ran for office, she had to choose a surname for herself, to protect her family's identity. "I named myself after Sarwar Joya, the Afghan poet and constitutionalist. He spent 24 years in jails, and was finally killed because he wouldn't compromise his democratic principles... In Afghanistan we have a saying: the truth is like the sun. When it comes up, nobody can block it out or hide it."

Malalai Joya knows she could be killed any day now, in our newly liberated Warlord-istan. She hugs me goodbye and says, "We must keep in touch." But I find myself bleakly wondering if we will ever meet again. Perhaps she senses this, because she suddenly urges me to look again at the last paragraph of her memoir, Raising My Voice. "It really is how I feel," she says. It reads: "If I should die, and you should choose to carry on my work, you are welcome to visit my grave. Pour some water on it and shout three times. I want to hear your voice." I look up into her face, and she is giving me the bravest smile I have ever seen.

'Raising My Voice' by Malalai Joya can be purchased here. All profits will go to supporting the cause of women's rights in Afghanistan.

You can donate directly to her campaigns here.

You can read an archive of Johann Hari's interviews - with everyone from Dolly Parton to Hugo Chavez - here.

The Slumdog Kill-ionaire is back, and he is reminding us how exhilarating fiction can be when novelists finally leave their seminar rooms and dive into the real world. The Indian writer Aravind Adiga won the Booker Prize last year for The White Tiger, a story of an Indian slum kid who rises to riches by killing his boss. Now he has followed it with Between The Assassinations, an armoury of short stories about a typical Indian city as it rises with a great heave from poverty to power (for a few).

Adiga has become great by ignoring the clichéd advice given to all young writers, which has long since hardened into a dogma: write about what you know. He is from a typical, rich Indian family buffeted by servants who are treated as invisible. He is so talented he could have made that world interesting, for a while, in its small way. He could have done what too many British and American novelists are doing, and ever more exquisitely described his own navel.

But he chose instead to write about what he didn't know – by going out and discovering it, like a journalist. Between The Assassinations enters into the heads of a panorama of 21st-century Indians, from rich kids tossing bombs at the caste system to women steadily going blind in sweatshops to rickshaw drivers slowly pedalling their bodies into broken sinew. He learned about their lives by going out into the streets and writing about what he found.

It is a return to the great realist novels of the 19th century, when fiction captured the tectonic shifts altering our world by showing how they changed the characters of individual men and women, one by one. It's Charles Dickens in a call centre; it's George Eliot adding credit to her mobile phone.

Through his perfectly observed characters, some of the transformations of our time become clear. To name just one, the great shift in power from the West to the East takes on human form, where we can understand it best. The narrator of The White Tiger writes to the Chinese Premier, Wen Jiabao: "Don't waste your money on those American books. They're so yesterday. I am tomorrow. This is the century of the yellow and the brown man. You and me." Yet as they wait for this new world, Adiga shows how most Indians have to sweat along, one screw-up away from destitution. As another of his characters says: "The rich can make mistakes again and again. We make only one mistake, and that's it for us."

There was a time when it seemed natural – obvious, even – for novelists to go out into their societies and describe them like this. As the mega-selling author Tom Wolfe says: "Dickens, Dostoevsky, Balzac, Zola, and Sinclair Lewis assumed that the novelist had to go beyond his personal experience and head out into society as a reporter."

Dickens was constantly charging out into the "Great Oven" of the London night to witness its endless churn. Emile Zola went down the coalmines at Anzin so he could capture their dark dust-filled world in Germinal. John Steinbeck bought an old pie truck and drove down to live in the squatters' camps filled with people fleeing the dustbowl, and it gave birth to The Grapes Of Wrath. Graham Greene trawled across the dictatorships of the Caribbean and Latin America before writing his novels about them. George Orwell and Ernest Hemingway went to the Spanish Civil War before they smelted their masterpieces about it. Reporting didn't smother their imaginations, it fertilised them.

Yet there are so many talented young novelists I have read who seem to think the real, heaving world outside their study is a vulgar concern to be left to journalists and TV series like The Wire. They prefer to write books that ruminate on how epistemologically hard it is for "The Novel" to describe the real world, or to retreat into the stories of the distant past, or to concentrate on endless tales of middle-class adultery in Hampstead.

Occasionally, they find great work there, but I long to drag them to a run-down estate in Bradford or one of the climate change protest camps in Kent or to the club scene in Shoreditch or anywhere real and alive, to give them the best fuel for their talents.

In the 1950s it became popular (thanks to critics like Lionel Trilling and George Steiner) to say the realist novel was a dead form, belonging to the dull brickwork of the 19th century. The world now is too fast, too chaotic to be captured that way. But what could be more fast and chaotic than an Indian city at the birth of the age of the East, where a rickshaw-driving skeleton is pedalling a fat man who is merrily texting New York? Adiga makes it seem like the realist novel was designed to describe just this juxtaposition, on just this day. When it is written with skill, the realist novel is always – yes – real.

Wolfe, one of the great champions of the journalistic novel, warned a decade ago: "The American novel is dying not of obsolescence, but of anorexia. It needs food. It needs novelists with huge appetites and mighty unslaked thirsts for America, as she is right now." He says it would be "a revolution not in content, but in form".

The same goes for the fiction of the wider world. It's not that there aren't other great types of fiction – I love Jorge Luis Borges and Philip K Dick, and it's impossible to imagine either of them going down a mineshaft with a notebook. But Adiga has reminded us that the big realistic novel has enough adrenaline to draw in millions of readers. His was the best-selling Booker in years, because it wasn't some abstruse literary experiment, it was alive.

There are many bold writers in the West who are still acting on these reportorial impulses, from Dave Eggers to Monica Ali to Irvine Welsh – but there are not enough. I ran into John le Carre in the war zones in Congo, researching his novel The Mission Song, and I thought, "Where are the others?"

Wouldn't Greene have decamped to the Green Zone in Baghdad? Wouldn't Hemingway be in Helmand and Orwell in Burma – or at least in the abandoned mill towns of the North of England? How many great novels are going unwritten today, because novelists are not being urged to make these journeys into reality?

There's an intelligent response to this by Jessica Duchen, who rightly corrects a partial error of tone in this article. There's also an interesting (highly critical) response from Sunny Singh here.

Norman Geras has a critical response here and Max Dunbar answers him really well here.